RZECZPOSPOLITA POLSKA – GALÁPAGOS (cz. 2.)

O Polsce, która szukała kolonii, topiąc palec w oceanach szkolnego globusa

Pierwszą część tekstu przeczytasz tutaj: Rzeczpospolita Polska – Galápagos (cz. 1.)

CENA WYSPY

Kosko nie szukał wyłącznie zwolenników. Do realizacji pomysłu kupna albo dzierżawy Galápagos potrzebował ludzi, którzy umieli zamienić zachwyt nad wyspami w plan gospodarczy. A jeszcze lepiej – takich, którzy potrafili powiedzieć, że planu z tego nie będzie.

Zanim Polska mogłaby wystąpić do rządu Ekwadoru, trzeba było wiedzieć, czy chodzi o ziemię pod osadnictwo, przystanek na trasie żeglugowej, plantację, punkt handlowy, kolonię czy kosztowną fantazję. Trzeba było policzyć fracht, ładunek powrotny, wodę, osadników, opłacalność i polityczne ryzyko.

Najpierw Macaj. Dar Pomorza miał znów, w 1936 roku, znaleźć się przy archipelagu, idąc wielką trasą wokół Hornu. Maciejewicz miał przyjrzeć się wyspom już nie tylko jako punktowi na trasie szkolnego rejsu, lecz jako miejscu, o którym Kosko chciał mieć użyteczne informacje. Taką locję biznesową: osady, przystanie, woda słodka, ziemia uprawna, tubylcy, połączenia, bogactwa naturalne i mineralne, możliwości gospodarcze. Drugi postój Daru zostawał włączony w rozpoznanie sprawy, która zaczęła wychodzić poza relację z podróży.

Zachowany list kapitana Maciejewicza jest krótki, urywany, pisany jego legendarnym, własnym językiem macajowym — mieszaniną skrótów, dopowiedzeń i marynarskiego pośpiechu. Ale właśnie przez tę szorstkość jest ważny. Zaczyna od St. Thomas: „St. Thomas – wyspa nudna, reda mała, lecz dogodna na ćwiczenia – nasze zajście sensacyjne – trzeba zachodzić albo na długo, albo nie zachodzić wcale. Nie mogliśmy wykorzystać pobytu należycie, ponieważ wizyty i goście zawadzały nam”.

To zdanie mówi coś więcej niż o jednej wyspie. Macaj patrzył na porty praktycznie: jeżeli zachodzić, to po coś i na tyle długo, żeby postój miał sens. Krótka wizyta, oficjele, goście, kurtuazje – wszystko to przeszkadzało w robocie.

Dalej pisał już wprost o sprawach kolonialnych: „Co do naszych wystąpień w sprawach kolonialnych, wiedzieliśmy z łączności, jaką Dziadzio (radiotelegrafista Kwiatkowski – podkr. M.K.) miał ze Szkołą, ale poza tem czekaliśmy i szukaliśmy wiadomości w prasie – niewiele było, myślałem, że żądanie było już więcej sformowane w treść, tzn. wyniesiony był już obiekt”.

To jest cytat-klucz. Na pokładzie wiedziano, że w kraju toczą się rozmowy o kolonialnych wystąpieniach. Ekwador również kolportował swoje zamiary wydzierżawienia lub sprzedaży wysp. Trzeba więc było tam, na miejscu, mieć swoich przedstawicieli. By rozmawiali z ludnością, czytali lokalną prasę, sondowali opinie w portach. Takie podejście niestety zdradza, że Polska dyplomacja kolonialna była jeszcze bardziej wędrowaniem palcem po globusie niż profesjonalnym wywiadem politycznym i gospodarczym.

I coś poszło nie tak. Maciejewicz nie owijał w bawełnę: „Co do wizyty na Galápagos, ledwie, że nie skończyła się fiaskiem”. Dalej opisywał problemy z bunkrowaniem, agentem, organizacją postoju. Galápagos straciło całą egzotykę. Ukazało nieporadność i brak profesjonalnej logistyki żeglugowej. Miejsce być może łatwe do pokochania z pokładu, ale w praktyce prowincja. Morski ugór!

Drugi kierunek do celu kolonizacyjnego prowadził przez żeglugę. Żeby Galápagos weszły w polskie plany, trzeba było wpisać je w linię regularną: z Gdyni przez Atlantyk, Kanał Panamski i dalej na Pacyfik. Na tych szlakach Kosko chciał kształcić słuchaczy Szkoły Morskiej, a zarazem wozić ładunek. Dlatego w papierach pojawia się Gustaf Erikson, fiński armator wielkich żaglowców, właściciel jednostek typu „P”. Kosko korespondował z nim, prosił o angażowanie młodych Polaków i kreślił możliwość wykorzystania żaglowców do przewozu towarów. Fracht miał pokrywać koszty przedsięwzięcia.

Kiedy dziś wracam do dokumentów i notatek z końca lat siedemdziesiątych, jestem jak najdalszy od bagatelizowania czy wyśmiewania naiwności wielkich ludzi małego jeszcze, na owe czasy, polskiego morza. Wielkie cele osiągają marzyciele. To oni je najpierw kreślą i wyznaczają. Praktycy dopiero później próbują przekuć te wizje w konkret.

Patrzę na plakaty, prasowe zaproszenia kierowane do kapitana Koski, ogłoszenia o odczytach, wieczorach autorskich i spotkaniach z ludźmi Daru Pomorza. Łatwo sobie wyobrazić, jak silnie takie fantasmagorie jak polskie Galápagos mogły rozpalać zainteresowanie światem. W listach i notatkach Koski czuć atmosferę tych wieczorów, zwłaszcza po sukcesie Przez trzy oceany. Książka, która ukazała się w 1936 roku nakładem Ligi Morskiej i Kolonialnej, przyniosła autorowi Srebrny Wawrzyn Akademicki Polskiej Akademii Literatury, a decyzją Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego miała trafić do bibliotek szkół średnich. Kapitan Kosko został po rejsie mianowany Inspektorem Państwowej Szkoły Morskiej w Gdyni, a rok później – jej dyrektorem. Autorytet w najwyższym stopniu potwierdzony.

Morze… Musiało w szczególny sposób dotykać polskich obywateli. Ono ich dowartościowywało. Polska, która dopiero co odzyskała jego brzeg, nagle widziała własną banderę w Japonii, Szanghaju, Honolulu, przy Galápagos.

Kolonie nie były w II Rzeczypospolitej wyłącznie fantazją publicystów czy maskaradą Ligi Morskiej i Kolonialnej. Do języka państwowego wchodziły ostrożnie, nierówno, często przez pośredników, ale wchodziły. Rdzeniem polityki morskiej pozostawały Gdynia, uniezależnienie się od Gdańska, flota handlowa i wojenna, szkolnictwo morskie, handel zagraniczny i wychowanie społeczeństwa „ku morzu”. Dopiero na tym fundamencie narastało rozszerzenie kolonialne. W 1928 roku Liga Morska i Rzeczna włączyła do swego programu wspieranie projektów emigracyjno-kolonialnych, a w październiku 1930 roku, na zjeździe w Gdyni, zmieniła statut i nazwę na Ligę Morską i Kolonialną. Sprawa, początkowo oddolna, emigracyjna i propagandowa, po likwidacji Urzędu Emigracyjnego 1 lipca 1932 roku i przejęciu części jego agend przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych nabrała bardziej politycznego charakteru. W 1933 roku Senat przyjął rezolucję zgłoszoną przez senatora Thullie, zalecającą rządowi wystąpienie – „w odpowiednim momencie”, czyli w razie rewizji mandatów kolonialnych – o przyznanie Polsce mandatu kolonialnego. MSZ zareagowało przez placówki w Londynie i Paryżu, zbierając materiały o byłych koloniach niemieckich, zwłaszcza Togo i Kamerunie. W 1936 roku sprawa wyszła już na forum Ligi Narodów: Józef Beck mówił o rozszerzeniu Komisji Mandatowej i dopuszczeniu do niej państw zainteresowanych problemem kolonii mandatowych. Latem 1937 roku w MSZ przygotowano Polskie tezy kolonialne, a we wrześniu tego roku Polska ponownie podnosiła sprawę kolonii w Genewie. Ale z tych dat nie wynikał jeszcze program na miarę Gdyni czy COP-u. To była raczej mapa żądań, albo tylko oczekiwań, niż seria decyzji. Pojawiały się Togo i Kamerun jako dawne kolonie niemieckie, Liberia jako teren wpływów gospodarczych i osadniczych, Brazylia z Paraną jako obszar polskiego wychodźstwa, Peru i Ucayali jako projekt osadniczy, Angola i Mozambik portugalski jako możliwe przestrzenie dla intratnych koncesji i plantacji, Madagaskar jako najbardziej znane marzenie końca lat trzydziestych, francuskie posiadłości afrykańskie jako przedmiot sondowań. Państwo używało idei kolonialnej, Liga nadawała jej masowy rytuał, MSZ sprawdzało, gdzie da się coś ugrać, ale nikt rozsądny nie miał narzędzi, by zmusić Francję, Wielką Brytanię, Portugalię czy Ekwador do odstąpienia Polsce swoich terytoriów. Kolonie były więc zarazem hasłem, argumentem, wentylem emigracyjnym, obietnicą surowców, rynków zbytu i prestiżu. Były też wygodnym przedłużeniem polityki morskiej: skoro mamy mieć flotę, linie, oficerów, ładunki to trzeba wskazać świat, do którego ta flota ma płynąć.

Sprzymierzeńcem idei kolonialnej była także żywa wówczas kwestia polskiego wychodźstwa. Polacy masowo wyjeżdżali w świat: do Brazylii, Argentyny, Stanów Zjednoczonych, Kanady. Brazylia była tu szczególnie ważna. Szkolny Lwów płynął tam jak morski emisariusz młodego państwa, a Kosko był na jego pokładzie. Widział skutki emigracji: polskie osady, gospodarstwa, ludzi, którzy za oceanem stawali się właścicielami ziemi, przedsiębiorcami, finansistami. Ci, którzy wracali z kufrem dolarów i kupowali w Polsce majątki, stanowili żywy argument za sensem polityki emigracyjnej. Dlaczego więc nie miałoby się udać na Galápagos? Opowieści marynarzy o miejscach biedniejszych niż polska bieda mogły nawet uskrzydlać. Polak potrafi – nawet jeśli tego hasła jeszcze tak nie formułowano, bez wątpienia już je praktykowano.

Tyle że między kandydatem a właścicielem leży cena. I polityka.

W 1911 roku Stany Zjednoczone proponowały Ekwadorowi dziewięćdziesięciodziewięcioletnią dzierżawę Galápagos za piętnaście milionów dolarów. Po otwarciu Kanału Panamskiego strategiczne znaczenie archipelagu jeszcze wzrosło. Waszyngton wracał później do rozmów o dzierżawie albo zakupie San Cristóbal lub całych Galápagos.

Piętnaście milionów dolarów dawało w połowie lat trzydziestych około osiemdziesięciu milionów złotych. Budżet państwa polskiego na rok 1936/1937 zamykał się kwotą nieco ponad 2,2 miliarda złotych. Sama opłata dzierżawna za odległy archipelag odpowiadałaby więc kilku procentom rocznego budżetu państwa – zanim powstałby port, administracja, łączność, zaopatrzenie, linia żeglugowa i zanim pierwsza tona czegokolwiek popłynęłaby do Gdyni.

A dzierżawa nie tworzy jeszcze polityki. Trzeba znaleźć ładunek, ustalić stawki frachtowe, podpisać umowy, dowieźć ludzi, utrzymać ich, leczyć, zaopatrywać, wysłać urzędników, specjalistów, narzędzia, żywność, paliwo. Trzeba odpowiedzieć na najprostsze pytanie: co z Galápagos miałoby regularnie płynąć do Polski i czy cokolwiek z tego pokryłoby koszt rejsu przez Atlantyk, Panamę i Pacyfik? Guano? Ryby? Produkty rolne? Olej z żółwi? Skóry? Czy tylko prestiż zapisany w sprawozdaniach?

W papierach Koski zachował się obszerny, analityczny tekst, który – moim zdaniem – zaważył na idei Galápagos. Raport, a raczej uprzejmy list Józefa Zwierzyckiego. Nie znalazłem informacji, czy Kosko znał go wcześniej osobiście. Można jednak domniemywać, że eksperci tej klasy znajdowali się w kręgu zainteresowania Ligi Morskiej i Kolonialnej oraz ludzi, którzy szukali dla polskich projektów zamorskich nie tylko haseł, lecz także opinii praktyków. Zwierzycki był Polakiem, geologiem, człowiekiem tropików, urzędnikiem wysokiego szczebla w holenderskiej służbie górniczej w Indiach Wschodnich. Miał doświadczenie, którego w Warszawie nie dało się zdobyć ani przy globusie, ani na odczycie, ani w redakcyjnym artykule o przyszłych koloniach.

Kosko potrzebował od niego właśnie krytyki. Chciał wiedzieć, czy pomysł wystąpienia do rządu Ekwadoru z wnioskiem o dzierżawę albo kupno Galápagos wytrzyma pierwsze pytania fachowca. Odpowiedź przyszła 29 października 1935 roku z Bandoengu na Jawie. Pierwsze zdanie ustawia całą sprawę: „Pański entuzjazm co do archipelagu Galápagos zupełnie rozumiem, lecz niestety nie podzielam go”.

Zwierzycki nie odrzucał samej idei kolonii. To ważne. Gdyby był przeciwnikiem kolonialnego myślenia jako takiego, jego list byłby dla Koski mniej użyteczny. Tymczasem pisał człowiek, który znał język epoki, rozumiał wagę problemu osadnictwa i emigracji, kapitału, klimatu i surowców. W gruncie rzeczy sprowadzał sprawę do dwóch pytań.

Pierwsze: czy Galápagos mogą być polską kolonią osadniczą? Drugie: czy Galápagos mogą być tropikalnym przedsiębiorstwem kolonialnym?

Pierwsze pytanie dotyczyło polskiej wyobraźni emigracyjnej. Wysłać ludzi, dać im ziemię, stworzyć zamorską polską wieś, rozładować trochę krajowej biedy i bezrolności. Zwierzycki ten wariant odrzucał. Gleby wulkaniczne mogły być żyzne, roślinność w niektórych partiach wysp mogła obiecywać uprawy, ale ziemia sama nie tworzy kolonii. Potrzebny jest klimat, w którym osadnik wytrzyma; rośliny, które się przyjmą; zwierzęta, które nie padną; rynek, który kupi; transport, który się opłaci.

Polski chłop przewieziony pod równik nie stałby się automatycznie gospodarzem tropikalnym. Przenosiłby własne przyzwyczajenia: zboża, europejskie warzywa, krowy, konie, wyobrażenie obejścia i pracy. Zwierzycki widział w tym przepis na kłopoty: choroby, złą aklimatyzację, degenerację nasion, kosztowne utrzymanie zwierząt, drogie eksperymenty. Polska wieś nie stawała się tropikalna od samego faktu przewiezienia jej przez ocean.

Drugie pytanie było bardziej brutalne. Jeżeli nie polska wieś, to plantacja. Jeżeli plantacja, to robotnik. Zwierzycki pisał krótko: „Do prowadzenia plantacji potrzeba robotnika”. I zaraz dodawał: „Trzebaby prawdopodobnie sprowadzać kulisów z Chin lub Jawy”.

W tym miejscu Galápagos przestawały być niewinną fantazją o polskim gospodarzu. Kolonia tropikalna mogła mieć sens tylko jako mechanizm znany imperiom. Zwierzycki ujmował to bez ozdobników: produkty kolonialne powstają przy pomocy „kolorowych pracowników i białego kapitału”.

I właśnie tu oba warianty rozchodziły się z polskim marzeniem. Kolonia osadnicza nie miała sensu praktycznego. Kolonia plantacyjna mogła mieć sens gospodarczy tylko wtedy, gdy porzucała opowieść o polskich emigrantach i wchodziła w pełną, brutalną logikę kolonialną. W obu przypadkach Galápagos przestawały być prostą odpowiedzią na polskie potrzeby.

Zwierzycki zamykał tę część rozumowania wymownym obrazem: „Uzyskalibyśmy wtedy jakąś wyspę-utopję”.

A potem następowało zdanie, które nie zostawiało wiele miejsca na dalsze ułudy: „Nie, Szanowny Panie, dajmy temu spokój”.

Po tym nie ma już po co wracać do osadnictwa. Zostaje polityka. Nawet gdyby Ekwador chciał rozmawiać, Galápagos leżały w miejscu najwyższego zainteresowania mocarstw. To przedpole Kanału Panamskiego. Obszar w całości obejmowany cieniem sztandaru Stanów Zjednoczonych.

CZUBEK BUTA WASZYNGTONU

Zwierzycki kończył rachunek osadniczy i gospodarczy, ale najcięższy argument zostawiał na koniec: Galápagos nie leżały w próżni. Nie wystarczało zapytać, czy Ekwador chciałby sprzedać albo wydzierżawić wyspy. Trzeba było zapytać, czy Stany Zjednoczone pozwolą komukolwiek tam osiąść. I nie tylko Stany Zjednoczone. W grę wchodziła także Wielka Brytania. Właśnie dlatego Zwierzycki radził, by sprawdzić sprawę przez polskie placówki w Waszyngtonie i Londynie.

Ekwador mógł potrzebować pieniędzy. Ale wyspa nie staje się dostępna tylko dlatego, że właściciel ma kłopot z jej utrzymaniem. Stany Zjednoczone nie pozwoliłyby, aby ktokolwiek usiadł im na czubku buta i bujał się na nim jak na wiklinowym fotelu.

Późniejsza wojna pokazała to bez cienia przesady. Gdy strategiczne znaczenie Galápagos stało się kwestią wojskową, Stany Zjednoczone pojawiły się na Baltrze. Zbudowano bazę, lotnisko, zaplecze dla obrony Kanału Panamskiego. To, co w latach trzydziestych mogło wyglądać jak przewidywanie ostrożnego eksperta, kilka lat później stało się militarnym konkretem. Koszarami i amerykańską obecnością wojskową.

W tym sensie polski projekt był nierealny podwójnie. Ekonomicznie wymagał kapitału, frachtu, ładunku, ludzi i rachunku, którego nie dało się zastąpić zachwytem nad wyspami. Politycznie wymagał zgody świata, który nie czekał na Polskę z białą plamą na mapie, gotową przyjąć sztandar biało-czerwony.

NAIWNOŚĆ?

Czy Kosko był naiwny? Najłatwiej byłoby odpowiedzieć: oczywiście. Ale on nie pisał odezwy do narodu. Nie ogłaszał, że Galápagos są polskie, bo polska bandera raz stanęła w Zatoce Rozbitków. Był aktywnym przedstawicielem polskiej inteligencji, którą rozpierały wielkie, światowe idee. Jakby obudzenie z porozbiorowych snów, chcieliśmy nadrobić stracony czas.

Naiwna jednak była to wiara, że samo posiadanie kolonii natychmiast podniesie Polskę do rangi państw morskich. Naiwny był język, w którym archipelag oddalony o tysiące mil od Gdyni mógł stać się „pierwszym zamorskim departamentem wielkiej Polski”. Zbyt proste było przekonanie, że skoro gdzieś jest mało ludzi, słaba administracja, bieda, niedokończona plantacja i pomost z dziurawych desek, to miejsce czeka na kogoś lepszego, bardziej pracowitego, bardziej europejskiego, bardziej „gospodarnego”. Na Polaka.

Kosko był raczej człowiekiem, który tę atmosferę potraktował jednak zbyt serio. Rozumiał, że polskie morze nie może skończyć się na sentymencie do Gdyni i fotografii żaglowca. Jeżeli mówi o handlu morskim, musi mieć z czym i dokąd pływać. Kolonia w tej logice nie była tylko chorągiewką na mapie. Była uzasadnieniem ruchu: statków, uczniów, kapitanów, towarów, połączeń, ambicji.

Dlatego Galápagos kusiły. Kosko mógł więc wiedzieć, że projekt ma wymiar przede wszystkim rozpoznawczy, propagandowy, może szkoleniowy. Mógł zakładać, że od kilku rejsów, listów i ekspertyz do rzeczywistej dzierżawy prowadzi droga prawie nie do przejścia. Ale właśnie dlatego pytał ludzi, którzy mogli mu tę drogę opisać. Zwierzycki miał powiedzieć, gdzie leżą przeszkody. Macaj miał sprawdzić, co widać z pokładu i z brzegu. Erikson miał pokazać, czy wielki żagiel może jeszcze mieć sens w rachunku frachtowym.

Kosko nie był więc po prostu naiwny. Naiwna była skala przeskoku: od szkolnego żaglowca do archipelagu na Pacyfiku, od polskiego brzegu do Kanału Panamskiego, od marzenia o flocie do miejsca, w którym każde mocarstwo zaczęłoby liczyć działa, porty, radiostacje i pasy startowe.

Marzyć można było. Sprawdzać – nawet trzeba było.

GALÁPAGOS W GŁOWIE

Kosko był człowiekiem swojej epoki: młode państwo, które dopiero odzyskało dostęp do morza, chciało natychmiast zobaczyć siebie w skali oceanicznej. Gdynia była faktem, ale wyobraźnia potrzebowała czegoś więcej. Kolonie dawałyby polskiemu morzu argument konieczności. Gdyby Polska miała zamorskie terytorium, łatwiej byłoby mówić: trzeba budować flotę, utrzymywać linie, trzeba szkolić oficerów i zdobywać ładunki, pasażerów. Kolonia nie byłaby tylko celem; byłaby uzasadnieniem całego morskiego aparatu państwa.

Polska wyobraźnia kolonialna nie zatrzymywała się zresztą na Galápagos. Przesuwała palec po mapie w wielu kierunkach. Pojawiały się Togo i Kamerun – dawne kolonie niemieckie, późniejsze mandaty. Liberia – raczej jako obszar wpływów gospodarczo-osadniczych niż formalna kolonia. Brazylia, zwłaszcza Paraná, jako teren polskiego osadnictwa. Peru i Ucayali jako projekt osadniczy. Portugalska Angola i Mozambik jako możliwe przestrzenie koncesji, plantacji i emigracji. Madagaskar – najbardziej znany projekt późnych lat trzydziestych, splątany także z kwestią emigracji żydowskiej. Francuskie posiadłości afrykańskie – jako przedmiot ogólnych roszczeń, sondowań i dyplomatycznego badania cudzej cierpliwości. Ale to nie były twarde cele polityki zagranicznej w znaczeniu, w jakim Gdynia była programem państwa. Były raczej kierunkami pożądania: mieszaniną propagandy, rozpoznania dyplomatycznego, nacisku społecznego, kalkulacji emigracyjnych, prób gospodarczych, prestiżowych marzeń i kilku dokumentów MSZ. Państwo używało idei kolonialnej, ale nie miało ani pieniędzy, ani floty, ani siły dyplomatycznej, by zamienić ją w realną politykę imperialną.

Kosko szukał wyspy na Pacyfiku. My poszliśmy dalej, choć w gruncie rzeczy nawet nie wyszliśmy z domu: wyspę zbudujemy sobie w Świnoujściu. Wystarczy wizualizacja i zdanie podsekretarza stanu, że – czy się to komu podoba, czy nie – Przylądek Pomerania powstanie. Brakuje tylko dzisiejszego Zwierzyckiego, który zapytałby bez wzruszenia: jaki koszt, jaki zwrot z każdej zainwestowanej złotówki? „Przylądek Pomerania” brzmi jak nazwa geograficzna. W istocie to Galápagos w głowie. I w melodyjnym refrenie jakże niegdyś popularnej piosenki:

„Galápagos, Galápagos
Żółwie wyspy wśród mgły,
Oceanu rytm
Galápagos, Galápagos
Niech prowadzi mnie tam dobry los”.

Z archipelagu, który Kosko chciał zmierzyć, wycenić, opisać i może kiedyś wpisać pod polską banderę – została nam piękna melodia. W niej Galápagos są już wyłącznie nasze, bo całkowicie nierealne. Nie trzeba ich kupować, dzierżawić, zasiedlać, bronić ani pytać Waszyngtonu o zgodę. Wystarczy zaśpiewać: „Galápagos, Galápagos…”.

POST SCRIPTUM

Na Galápagos polscy żeglarze wracali później wiele razy. Leonid Teliga zatrzymał się tam podczas samotnego rejsu dookoła świata na Opty. Gedania prowadziła przez Galápagos swoją wyprawę do obu Ameryk. Po latach pojawiały się tam albo przepływały w pobliżu kolejne polskie jachty: Czarny Diament, Crystal, Meteor. Ale to były już inne Galápagos. Nie wyspy do kupienia czy departament przyszłej Polski, ale ważny etap na mapie oceanicznych wypraw polskiej bandery.

Tekst ukazał się w kwartalniku „Morze” nr 3/2026 (jesień).