{"id":5506,"date":"2020-04-15T15:48:58","date_gmt":"2020-04-15T13:48:58","guid":{"rendered":"https:\/\/koszur.net\/?p=5506"},"modified":"2020-05-10T09:23:30","modified_gmt":"2020-05-10T07:23:30","slug":"cywilizowanie-morza","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/koszur.net\/index.php\/2020\/04\/15\/cywilizowanie-morza\/","title":{"rendered":"Cywilizowanie morza"},"content":{"rendered":"<h2>Cywilizowanie morza<\/h2>\n<p><iframe src=\"\/\/player.vimeo.com\/video\/407965280?title=0&amp;amp;byline=0\" width=\"1240\" height=\"750\" allowfullscreen=\"allowfullscreen\"><\/iframe><\/p>\n<div class=\"sc_infobox sc_infobox_style_regular sc_infobox_iconed no\" data-animation=\"animated bounceIn normal\" style=\"color:#000000;\"><p>Wolno dop\u0142ywali do brzegu. Przedwieczorne s\u0142o\u0144ce miesza\u0142o si\u0119 z wod\u0105 odrzucan\u0105 przez kr\u00f3tkie wios\u0142a. Kilku ch\u0142opc\u00f3w wskoczy\u0142o do wody i popychaj\u0105c \u0142odzie wybiegli na nagrzany piasek. Z okolicznych ska\u0142 nadlecia\u0142y mewy. Z dom\u00f3w wysz\u0142y kobiety. Teraz nie musz\u0105 obawia\u0107 si\u0119 ju\u017c z\u0142ych duch\u00f3w, drzemi\u0105cych na wybrze\u017cu, kt\u00f3re zbudzone rannym krz\u0105taniem si\u0119 kobiet mog\u0142yby pod\u0105\u017cy\u0107 \u015bladem rybak\u00f3w i utrudni\u0107 im powr\u00f3t do osady. Z \u0142odzi wyjmowano kosze pe\u0142ne ryb. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich przeznaczono na wieczorny posi\u0142ek, reszt\u0119, po wysuszeniu, na zimowe zapasy. Wkr\u00f3tce sko\u0144czy si\u0119 pora po\u0142ow\u00f3w&#8230;<\/p>\n<p>U podn\u00f3\u017ca wielkiej ska\u0142y, gdzie zwykle suszono sieci, grupa malc\u00f3w uwa\u017cnie ws\u0142uchiwa\u0142a si\u0119 w opowie\u015b\u0107 starszego kolegi, kt\u00f3ry dzi\u015b po raz pierwszy wyp\u0142yn\u0105\u0142 z ojcem na morze. Wr\u00f3cili tak\u017ce rybacy znad rzeki. Ich po\u0142\u00f3w te\u017c by\u0142 obfity. Teraz ju\u017c ca\u0142a osada siedzia\u0142a wok\u00f3\u0142 ogniska. W milczeniu jedli pieczone w ogniu ryby. Gdy s\u0142o\u0144ce zni\u017cy\u0142o si\u0119 do widnokr\u0119gu, wszyscy podeszli na brzeg. Spokojne o tej porze dnia fale obmywa\u0142y im nogi. W wodzie odbija\u0142y si\u0119 znaki rodowe, wyrze\u017abione na burtach \u0142odzi, takie same jak te na \u015bcianach dom\u00f3w. Kobiety doko\u0144czy\u0142y jeszcze patroszenie ryb i osada, osnuta dymem ognisk, usn\u0119\u0142a. Jutro o \u015bwicie zn\u00f3w na morze.<em><span style=\"color: #800000;\"><\/div><\/span><\/em><\/p>\n<p>Jeszcze kilkadziesi\u0105t lat temu wiele takich india\u0144skich wiosek rybackich znajdowa\u0142o si\u0119 na zachodnim wybrze\u017cu Kanady i Ameryki P\u00f3\u0142nocnej. \u017bycie toczy\u0142o si\u0119 tu podobnie jak przed tysi\u0105cami lat. Rybacy pos\u0142ugiwali si\u0119 takim samym sprz\u0119tem p\u0142ywaj\u0105cym i po\u0142owowym, u\u017cywali takich samych narz\u0119dzi. \u0179r\u00f3d\u0142em ich dobrobytu by\u0142o morze ze wszystkimi jego bogactwami oraz pla\u017ce, pe\u0142ne muszli, kamieni i ko\u015bci. Dla tych pierwotnych rybak\u00f3w by\u0142o morze miejscem pracy, \u017ar\u00f3d\u0142em po\u017cywienie, tw\u00f3rczej inspiracji, tematem rozm\u00f3w, mit\u00f3w i skromnych &#8211; w por\u00f3wnaniu z praktyk\u0105 l\u0105dowych plemion zbieracko-\u0142owieckich &#8211; obrz\u0119d\u00f3w rytualnych. By\u0142o jednak drog\u0105 poznania \u015bwiata, szlakiem wymiany towar\u00f3w, my\u015bli i idei, a jego uprawa pozostawia\u0142a trwa\u0142y \u015blad w ich kulturze materialnej i duchowej. Zdobyte w ten spos\u00f3b do\u015bwiadczenia, pokonuj\u0105c bariery czasu i przestrzeni, wesz\u0142y na zawsze do dorobku ludzko\u015bci.<\/p>\n<p>Rozwi\u0144my te uwagi.<\/p>\n<p>Cz\u0142owiek pierwotny koncentrowa\u0142 si\u0119 przede wszystkim na zdobywaniu po\u017cywienia. Przygotowania do polowania i jego rytualne powtarzanie wyzwala\u0142o emocje tak silne, \u017ce cz\u0119sto, w obrz\u0119dowym ta\u0144cu zabijano cz\u0142owieka obleczonego w zwierz\u0119ce sk\u00f3ry. Wywo\u0142ane wtedy doznania domaga\u0142y si\u0119 utrwalenia. Przenoszono wi\u0119c sceny z \u017cycia my\u015bliwskich plemion na ska\u0142y jaski\u0144, na przedmioty codziennego u\u017cytku i bro\u0144. Udane \u0142owy, obfite i r\u00f3\u017cnorodne. Te rysunki naskalne mia\u0142y te\u017c znaczenie magiczne. Takich \u0142ow\u00f3w, takiej obfito\u015bci zwierza chcemy, o takie prosimy, takie nam dajcie!<\/p>\n<p>Te pierwsze dzie\u0142a sztuki by\u0142y zarazem wiernym odbiciem rzeczywisto\u015bci, fotografi\u0105, zapisem dokumentalnym. Na rysunkach tych spotykamy r\u00f3\u017cne gatunki ryb, sieci, rozmaite \u0142odzie. Rybacy i \u017ceglarze na pok\u0142adach statk\u00f3w wios\u0142owych i \u017caglowych. S\u0105 stery, nadbud\u00f3wki, bukszpryty w kszta\u0142cie dziob\u00f3w ptak\u00f3w. Sporo jest element\u00f3w typowych dla tych, kt\u00f3rzy codziennie odbijaj\u0105 od brzegu i ruszaj\u0105 w rejsy.<\/p>\n<p>Wa\u017cnym i ci\u0105gle pobudzaj\u0105cym nasz\u0105 wyobra\u017ani\u0119 jest silny, rozbudowany pierwiastek morski w mitologii i kosmologii dawnych lud\u00f3w. Morze zawsze jest tam pocz\u0105tkiem \u017cycia. Zanim cokolwiek powsta\u0142o, by\u0142o morze. Z niego wy\u0142oni\u0142y si\u0119 wyspy i kontynenty, ro\u015bliny, zwierz\u0119ta i &#8230; ludzie. Do dzi\u015b mieszka\u0144cy Jawy uwa\u017caj\u0105, \u017ce gdzie\u015b na po\u0142udniu znajduje si\u0119 &#8222;segara annakan&#8221; &#8211; morze dzieci. Kobiety wielu plemion ugrofi\u0144skich, aby mie\u0107 dzieci, zwraca\u0142y si\u0119 do &#8222;matki-wody&#8221;. Indianie Karaja (Brazylia), m\u00f3wi\u0105c o czasach najdawniejszych twierdz\u0105, \u017ce by\u0142a to &#8222;pora, kiedy oni przebywali jeszcze w morzu&#8221;. Pewien tekst indyjski g\u0142osi: &#8222;Wodo, ty jeste\u015b \u017ar\u00f3d\u0142em ka\u017cdej rzeczy i wszelkiego istnienia&#8221;. Wierzenia te da\u0142y pocz\u0105tek wielu obrz\u0119dom i rytua\u0142om. Na przyk\u0142ad zanurzenie w wodzie uwa\u017cane by\u0142o za form\u0119 powrotu do pramacierzy, zabiegiem przywracaj\u0105cym si\u0142y, moc tw\u00f3rcz\u0105 i zdrowie. Rachel L. Carson w ksi\u0105\u017cce &#8222;Morze wok\u00f3\u0142 nas&#8221; przedstawia naukow\u0105 interpretacj\u0119 tych wierze\u0144 i wskazuje &#8211; bior\u0105c pod uwag\u0119 aktualny stan wiedzy &#8211; \u017ce intuicyjne teorie lud\u00f3w pierwotnych s\u0105 racjonalnie i empirycznie sprawdzalne.<\/p>\n<p>Przed tysi\u0105cami lat mieszka\u0144cy nadmorskich osad, gdy wyp\u0142ywali na morze zdawali sobie spraw\u0119, \u017ce by\u0107 mo\u017ce w ich sieci nie zb\u0142\u0105dzi ani jedna ryba. Wiedzieli tak\u017ce i o tym, \u017ce je\u015bli zaskoczy ich sztorm, wielu mo\u017ce nie powr\u00f3ci\u0107 do domu.<\/p>\n<p>Czy dzisiaj jest inaczej? Ogrom i pot\u0119ga morskiego \u017cywio\u0142u ukszta\u0142towa\u0142y cz\u0142owieka o przebogatym \u017cyciu wewn\u0119trznym, ale niech\u0119tnego do jego uzewn\u0119trzniania. Je\u015bli s\u0142uchamy opowie\u015bci my\u015bliwego \u0142atwo zauwa\u017cymy, \u017ce koncentruje si\u0119 on przede wszystkim na akcji i dramaturgii. Jego emocje udzielaj\u0105 si\u0119 s\u0142uchaczom. Cz\u0142owiek morza natomiast, po wielokro\u0107 oszcz\u0119dniejszy w s\u0142owach i wykwintnych konstrukcjach stylistycznych, tworzy opowie\u015bci, z kt\u00f3rych emanuje refleksja, zaduma, g\u0142\u0119bia spostrze\u017ce\u0144 i rzadkie, ale doskonale wywa\u017cone por\u00f3wnania. W niejednej z opowie\u015bci wyczujemy moment prawdziwego zbratania si\u0119 cz\u0142owieka z natur\u0105 w odwiecznej, egzystencjonalnej pr\u00f3bie si\u0142. W tej walce cz\u0119\u015bciej zwyci\u0119zc\u0105 by\u0142o morze, a \u017ce \u015bmier\u0107 w jego falach jest cicha, takie te\u017c by\u0142y pierwsze obrz\u0119dy, w kt\u00f3rych dzi\u0119kowano morzu za udany po\u0142\u00f3w i szcz\u0119\u015bliwy powr\u00f3t do domu.<\/p>\n<p>50 tysi\u0119cy lat temu, kiedy to morska geografia ziemi nabiera\u0142a stabilno\u015bci, cz\u0142owiek obserwowa\u0142 wiele zjawisk wskazuj\u0105cych na si\u0142\u0119 buduj\u0105c\u0105 i niszcz\u0105c\u0105 wody, szczeg\u00f3lnie wtedy, gdy niweczy\u0142a ona jego dokonania. Wierzy\u0142, \u017ce si\u0142ami tymi kto\u015b musi kierowa\u0107. Tworzy\u0142 wi\u0119c w swojej wyobra\u017ani \u015bwiat podmorskich b\u00f3stw, ludzi &#8211; mocarzy, \u015bwiat na obraz i podobie\u0144stwo rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3ra otacza\u0142a go na l\u0105dzie.<\/p>\n<p>Morskie b\u00f3stwa z panteon\u00f3w r\u00f3\u017cnych kultur mia\u0142y wiele cech\u00a0wsp\u00f3lnych. Uwa\u017cano przede wszystkim, \u017ce rodz\u0105 si\u0119 one i mieszkaj\u0105\u00a0w g\u0142\u0119binach. Przybieraj\u0105 najrozmaitsze postaci, ale najcz\u0119\u015bciej\u00a0spotykamy na wyobra\u017ceniach ich ludzkie wcielenie b\u0105d\u017a kompilacje\u00a0r\u00f3\u017cnych stwor\u00f3w fantastycznych i zwierz\u0105t. B\u00f3stwa te s\u0105 dziwne\u00a0i lekkomy\u015blne tak w czynieniu dobra jak i z\u0142a. Cz\u0119\u015bciej wyrz\u0105dzaj\u0105\u00a0krzywd\u0119. W \u017cycie ludzi wtr\u0105caj\u0105 si\u0119 sporadycznie, ale \u017ceglarze i rybacy cz\u0119sto s\u0105 od nich uzale\u017cnieni. Ich codzienno\u015b\u0107 jest surowa i mniej wykwintna ni\u017c innych bog\u00f3w. Kiedy\u015b, u zarania \u015bwiata, prowadzi\u0142y walk\u0119 o ca\u0142kowite nad nim panowanie, ale pokonane, podporz\u0105dkowa\u0142y si\u0119 woli tych b\u00f3stw, kt\u00f3re zwyci\u0119\u017cy\u0142y. Antyk nada\u0142 tym wierzeniom form\u0119 doskona\u0142\u0105.<\/p>\n<p>W zespole takich wi\u0119c wierze\u0144 i przekona\u0144 le\u017c\u0105 pierwsze\u00a0\u015bwiadectwa obecno\u015bci morza w kulturze lud\u00f3w pierwotnych. Przetrwa\u0142y one do naszych czas\u00f3w g\u0142\u00f3wnie w mitach, legendach i kosmogonicznych\u00a0opowie\u015bciach. Podobne \u015bwiadectwa w malarstwie, muzyce i przekazach\u00a0literackich spotykamy w czasach du\u017co p\u00f3\u017aniejszych. Jednak &#8211; to rzecz\u00a0charakterystyczna &#8211; poruszone tam tematy s\u0105 tak\u017ce i dzi\u015b aktualne,\u00a0absorbuj\u0105 ludzk\u0105 wyobra\u017ani\u0119. Wszystko to potwierdza te\u017c fakt, \u017ce\u00a0kiedy cz\u0142owiek po raz pierwszy wyruszy\u0142 na morze w poszukiwaniu\u00a0\u017cywno\u015bci, wiedzy o \u015bwiecie, przygody, ryzyka &#8211; jego uprawa sta\u0142a si\u0119\u00a0dla\u0144 jednym z podstawowych obowi\u0105zk\u00f3w.<\/p>\n<p>W czasach przedhistorycznych oraz w staro\u017cytno\u015bci morze mia\u0142o\u00a0wp\u0142yw tak\u017ce na kszta\u0142towanie si\u0119 struktur spo\u0142ecznych. We wspomnianych\u00a0osadach India\u0144skich podstawow\u0105 cech\u0105 \u017cycia spo\u0142ecznego jest bezklasowo\u015b\u0107. Je\u015bli np. podobnie jak w\u015br\u00f3d l\u0105dowych lud\u00f3w \u0142owieckich istnieli czarownicy, wodzowie i szamani, to w spo\u0142eczno\u015bciach morskich ich pozycja spo\u0142eczna by\u0142a o wiele mniej wyeksponowana. Wszyscy cz\u0142onkowie tych rybackich wsp\u00f3lnot pracowali pospo\u0142u, a efekty pracy by\u0142y w\u0142asno\u015bci\u0105 og\u00f3\u0142u.<\/p>\n<p>Jedynym podzia\u0142em by\u0142o rozgraniczenie p\u0142ci.<\/p>\n<p>Rozw\u00f3j technik \u0142owczych, \u0142odzi i statk\u00f3w spowodowa\u0142, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w rybackich osad mog\u0142a zaj\u0105\u0107 si\u0119 upraw\u0105 roli oraz rzemios\u0142em. Powstawa\u0142y korporacje i maszoperie, a s\u0105siaduj\u0105ce ze sob\u0105 wioski przeradza\u0142y si\u0119 w nadmorskie miasta o specyficznej strukturze podzia\u0142u spo\u0142ecznych zada\u0144. Inny klimat panowa\u0142 w tych skupiskach, w por\u00f3wnaniu z osadami w g\u0142\u0119bi l\u0105du. Tu ludzie byli oszcz\u0119dni i zapobiegliwi. Gromadzili zapasy, rozwijali formy wymiany d\u00f3br, p\u0142od\u00f3w rolnych, wyrob\u00f3w rzemie\u015blniczych, dzie\u0142 sztuki. Stawali si\u0119 lud\u017ami zamo\u017cnymi. Nadwy\u017cki zasob\u00f3w ch\u0119tnie wymieniali z innymi centrami morskimi. Powstawa\u0142y organizacje kupieckie, sk\u0142ady i magazyny. Najbardziej zamo\u017cni szyprowie zlecali budow\u0119 coraz to wi\u0119kszych statk\u00f3w, dzielnych w pe\u0142nomorskiej \u017cegludze. Potrzebne by\u0142y bowiem nowe rynki zbytu i nowe towary, kt\u00f3re by\u0142y za wielkimi morzami. Tych coraz cz\u0119\u015bciej strzeg\u0142y oddzia\u0142u ludzi zbrojnych i dobrze op\u0142acanych. Zbuntowani \u2013 porywali statki i napadali na przybyszy z dalekich stron. &#8222;Uprawa morza&#8221; zosta\u0142a wzbogacona o nowe tre\u015bci. Jej intensywno\u015b\u0107 i zakres mia\u0142y decyduj\u0105cy wp\u0142yw na poziom \u017cycia mieszka\u0144c\u00f3w portowych miast.<\/p>\n<p>Dzielnice portowe mami\u0142y i przyci\u0105ga\u0142y. Obok magazyn\u00f3w \u2013 targi rybne, tawerny, domy uciech, kompanie \u017ceglugowe, firmy ubezpieczeniowe. Miesza\u0142y si\u0119 j\u0119zyki, ubiory, karnacje twarzy i style bycia.<\/p>\n<p>Na ulicach tych miast zawsze by\u0142o gwarno. Mieszka\u0144cy \u017cyli w dobrobycie, a ich maj\u0105tki &#8211; przy odrobinie sprytu i handlowego ryzyka &#8211; zwielokrotnia\u0142y si\u0119 cz\u0119\u015bciej ni\u017c mia\u0142o to miejsce w g\u0142\u0119bi l\u0105du. Bywa\u0142o te\u017c, \u017ce tracili wszystko w jednej chwili, na skutek sztormu, b\u0142\u0119du nawigacyjnego czy ataku pirat\u00f3w.<\/p>\n<p>Cycero w traktacie &#8222;O pa\u0144stwie&#8221; tak charakteryzuje nadmorskie miasta:<\/p>\n<blockquote><p>&#8222;Odznaczaj\u0105 si\u0119 one pewnym zepsuciem i zmienno\u015bci\u0105 obyczaj\u00f3w. Mieszaj\u0105 si\u0119 w nich bowiem r\u00f3\u017cne j\u0119zyki i r\u00f3\u017cne sposoby \u017cycia (&#8230;) Sprowadza si\u0119 tam nie tylko zagraniczne towary, ale i cudzoziemskie obyczaje, tak, i\u017c \u017cadne z ustanowie\u0144 ojczystych nie mo\u017ce trwa\u0107 w stanie nie naruszonym. Mieszka\u0144cy takich miast nie trzymaj\u0105 si\u0119 swoich domostw: z\u0142udne nadzieje i p\u0142oche zamys\u0142y nieustannie wabi\u0105 ich na dalekie wyprawy, a kiedy nawet cia\u0142em pozostaj\u0105 w domu, to jednak duchem uciekaj\u0105 stamt\u0105d i w\u0142\u00f3cz\u0105 si\u0119 po \u015bwiecie. Zaiste, nigdy nic nie przyczyni\u0142o si\u0119 w takim stopniu do upadku os\u0142abionej ju\u017c od d\u0142u\u017cszego czasu Kartaginy i Koryntu, jak ten p\u0119d do w\u0142\u00f3cz\u0119gi i niesta\u0142y tryb \u017cycia obywateli, kt\u00f3rzy, porwani zapa\u0142em do handlu i \u017ceglugi, zaniechali uprawy roli i sztuki wojennej. Morze dostarcza r\u00f3wnie\u017c takim miastom wielu zgubnych podniet do zbytku w postaci b\u0105d\u017a to \u0142up\u00f3w b\u0105d\u017a wprowadzania zbytkowych towar\u00f3w. Ju\u017c samo nawet ich rozkoszne po\u0142o\u017cenie budzi kosztowne lub sk\u0142aniaj\u0105ce do gnu\u015bno\u015bci zachcianki tudzie\u017c stwarza mn\u00f3stwo pon\u0119t do tego. (\u2026) Jednak z powy\u017cszymi ujemnymi skutkami \u0142\u0105czy si\u0119 ta wielka dogodno\u015b\u0107, i\u017c w kt\u00f3rymkolwiek z owych miast obra\u0142by\u015b miejsce zamieszkania, wsz\u0119dzie dotr\u0105 tam p\u0142ody wszystkich kraj\u00f3w i na odwr\u00f3t &#8211; wszystko, co daje w\u0142asna ziemia, mo\u017cna wywozi\u0107 czy podsy\u0142a\u0107 stamt\u0105d do jakich chcesz okolic.&#8221;<\/p><\/blockquote>\n<p>Staro\u017cytne miasta trudni\u0105ce si\u0119 przede wszystkim handlem morskim zak\u0142adano nie na Wybrze\u017cu, lecz w nieznacznej od niego odleg\u0142o\u015bci &#8211; najcz\u0119\u015bciej u uj\u015bcia rzek.<\/p>\n<blockquote><p>&#8222;Jak\u017ce m\u00f3g\u0142 wi\u0119c Romulus &#8211; czytamy dalej w traktacie Cycerona &#8211; wynale\u017a\u0107 lepszy spos\u00f3b zapewnienia korzy\u015bci wynikaj\u0105cych z nadmorskiego po\u0142o\u017cenia przy jednoczesnym unikni\u0119ciu jego wad, ni\u017c zak\u0142adaj\u0105c miasta nad brzegiem zawsze sp\u0142awnej rzeki, r\u00f3wno tocz\u0105cej swoje wody i szerokim uj\u015bciem wpadaj\u0105cej do morza?\u00a0Wszak rzek\u0105 t\u0105 miasto mo\u017ce sprowadzi\u0107 wszystko, czego potrzebuje, wywozi\u0107 za\u015b to, co mu zbywa.\u00a0T\u0105 sam\u0105 rzek\u0105 uzyskuje si\u0119 nie tylko najniezb\u0119dniejsze do wy\u017cywienie si\u0119 i ubrania zamorskie wytwory, lecz tak\u017ce otrzymuje towary przywo\u017cone z g\u0142\u0119bi l\u0105du. Tote\u017c narzuca mi si\u0119 my\u015bl, \u017ce Romulus ju\u017c wtedy przewidzia\u0142, i\u017c to miasto stanie si\u0119 w przysz\u0142o\u015bci stolic\u0105 i o\u015brodkiem najwi\u0119kszego pa\u0144stwa; bo miasto po\u0142o\u017cone w jakiej\u015b innej cz\u0119\u015bci Italii na pewno nie mog\u0142oby utrzyma\u0107 tak wielkiej przewagi w \u015bwi\u0119cie&#8230; &#8222;.<\/p><\/blockquote>\n<p>Wiele w tych s\u0142owach jest racji. Miasta nadmorskie w szybkim czasie przejmowa\u0142y na siebie g\u0142\u00f3wne funkcje administracyjne pa\u0144stwa, stawa\u0142y si\u0119 wa\u017cnymi o\u015brodkami kulturalnymi. Tak by\u0142o w fenickim Tyrze, miastach greckich, Kartaginie czy w kraju Faraon\u00f3w.<\/p>\n<p>Miasta portowe w swej specyfice niewiele zmieni\u0142y si\u0119 przez dwa, trzy tysi\u0105ce lat. Przegl\u0105daj\u0105c plany zabudowy tych o\u015brodk\u00f3w, rzuca si\u0119 w oczy ich charakterystyczny kszta\u0142t, wyd\u0142u\u017cony r\u00f3wnolegle do linii brzegowej. Ka\u017cdy chcia\u0142 mieszka\u0107 mo\u017cliwie najbli\u017cej morza. Rzecz staje si\u0119 tym ciekawsza, \u017ce uk\u0142ad granic pa\u0144stwa morskiego jest podobny. Zwi\u0119ksza ono swe zasoby terytorialne w\u0105skim pasmem czemu cz\u0119sto i bardzo trudne warunki naturalne nie s\u0105 w stanie przeszkodzi\u0107. Sp\u00f3jrzmy cho\u0107by na Fenicj\u0119 czy jej p\u00f3\u0142nocno-afryka\u0144sk\u0105 koloni\u0119.<\/p>\n<p>Do powy\u017cszego dodajmy jeszcze trzy cechy kultury rozwijaj\u0105cej si\u0119 na wybrze\u017cu morskim. Jest ona zatem zdolna do szybkiego rozprzestrzeniania si\u0119 za po\u015brednictwem dr\u00f3g morskich, obejmuj\u0105c swym wp\u0142ywem na tylko znajduj\u0105ce si\u0119 w pobli\u017cu wyspy, ale i odleg\u0142e l\u0105dy. Najciekawszy materia\u0142 dostarcza tu historia Morza \u015ar\u00f3dziemnego, kt\u00f3rego wybrze\u017ca przechodzi\u0142y spod wp\u0142yw\u00f3w jednej kultury w zasi\u0119g wp\u0142yw\u00f3w drugiej (Fenicjanie, Grecy, Rzymianie, Arabowie itd.). Ogromny zasi\u0119g ekspansji morskiej sprawia\u0142, \u017ce nast\u0119powa\u0142y trudno\u015bci w \u015bcis\u0142ym sprawowaniu kontroli nad obj\u0119tymi wp\u0142ywem terenami. Po szybkim zatem poszerzaniu granic pa\u0144stwa, nast\u0119powa\u0142 r\u00f3wnie szybki proces ich zaw\u0119\u017cania, a co za tym idzie i upadku morskich imperi\u00f3w. Szans\u0119 d\u0142u\u017cszego przetrwania mia\u0142y tylko te z nich, kt\u00f3re koncentrowa\u0142y si\u0119 wok\u00f3\u0142 ci\u0105g\u0142ego doskonalenia i rozwijania handlu morskiego. Jego jednak uwarunkowaniem by\u0142o dostatecznie silne zaplecze dostarczaj\u0105ce \u015brodk\u00f3w i przedmiot\u00f3w handlu (rolnictwo, rzemios\u0142o, szkutnictwo itd.).<\/p>\n<p>A wi\u0119c przy coraz wi\u0119kszym zwi\u0105zku cz\u0142owieka z morzem, coraz dynamiczniej rozwijaj\u0105cej si\u0119 &#8222;uprawie morza&#8221; post\u0119powa\u0142a &#8222;uprawa ziemi&#8221; &#8211; \u015bcis\u0142e powi\u0105zanie handlu morskiego z jego l\u0105dowym, surowcowym i towarowym zapleczem gwarantowa\u0142o pa\u0144stwu dobrobyt, znaczenie polityczne i wszelkie niezb\u0119dne warunki do swobodnego rozwoju kulturalnego.<\/p>\n<p>Pierwszym elementem tego ci\u0105gu by\u0142o morze.<\/p>\n<p><iframe src=\"\/\/player.vimeo.com\/video\/407969901?title=0&amp;amp;byline=0\" width=\"1240\" height=\"1021\" allowfullscreen=\"allowfullscreen\"><\/iframe><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Cywilizowanie morza Jeszcze kilkadziesi\u0105t lat temu wiele takich india\u0144skich wiosek rybackich znajdowa\u0142o si\u0119 na zachodnim wybrze\u017cu Kanady i Ameryki P\u00f3\u0142nocnej. \u017bycie toczy\u0142o si\u0119 tu podobnie jak przed tysi\u0105cami lat. Rybacy pos\u0142ugiwali si\u0119 takim samym sprz\u0119tem p\u0142ywaj\u0105cym i po\u0142owowym, u\u017cywali takich samych narz\u0119dzi. \u0179r\u00f3d\u0142em ich dobrobytu by\u0142o morze ze wszystkimi jego bogactwami oraz pla\u017ce, pe\u0142ne muszli, [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":990004,"featured_media":5517,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[183,85],"tags":[190,185,184],"class_list":["post-5506","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-miasta-z-morza","category-post","tag-cannes","tag-kultury-morskie","tag-miasta-nadmorskie"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/koszur.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5506","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/koszur.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/koszur.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/koszur.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/990004"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/koszur.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5506"}],"version-history":[{"count":12,"href":"https:\/\/koszur.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5506\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5516,"href":"https:\/\/koszur.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5506\/revisions\/5516"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/koszur.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/5517"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/koszur.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5506"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/koszur.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5506"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/koszur.net\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5506"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}