CENA WYSPY<\/h2>\n
Kosko nie szuka\u0142 wy\u0142\u0105cznie zwolennik\u00f3w. Do realizacji pomys\u0142u kupna albo dzier\u017cawy Gal\u00e1pagos potrzebowa\u0142 ludzi, kt\u00f3rzy umieli zamieni\u0107 zachwyt nad wyspami w plan gospodarczy. A jeszcze lepiej \u2013 takich, kt\u00f3rzy potrafili powiedzie\u0107, \u017ce planu z tego nie b\u0119dzie.<\/p>\n
Zanim Polska mog\u0142aby wyst\u0105pi\u0107 do rz\u0105du Ekwadoru, trzeba by\u0142o wiedzie\u0107, czy chodzi o ziemi\u0119 pod osadnictwo, przystanek na trasie \u017ceglugowej, plantacj\u0119, punkt handlowy, koloni\u0119 czy kosztown\u0105 fantazj\u0119. Trzeba by\u0142o policzy\u0107 fracht, \u0142adunek powrotny, wod\u0119, osadnik\u00f3w, op\u0142acalno\u015b\u0107 i polityczne ryzyko.<\/p>\n
Najpierw Macaj. Dar Pomorza mia\u0142 zn\u00f3w, w 1936 roku, znale\u017a\u0107 si\u0119 przy archipelagu, id\u0105c wielk\u0105 tras\u0105 wok\u00f3\u0142 Hornu. Maciejewicz mia\u0142 przyjrze\u0107 si\u0119 wyspom ju\u017c nie tylko jako punktowi na trasie szkolnego rejsu, lecz jako miejscu, o kt\u00f3rym Kosko chcia\u0142 mie\u0107 u\u017cyteczne informacje. Tak\u0105 locj\u0119 biznesow\u0105: osady, przystanie, woda s\u0142odka, ziemia uprawna, tubylcy, po\u0142\u0105czenia, bogactwa naturalne i mineralne, mo\u017cliwo\u015bci gospodarcze. Drugi post\u00f3j Daru zostawa\u0142 w\u0142\u0105czony w rozpoznanie sprawy, kt\u00f3ra zacz\u0119\u0142a wychodzi\u0107 poza relacj\u0119 z podr\u00f3\u017cy.<\/p>\n
Zachowany list kapitana Maciejewicza jest kr\u00f3tki, urywany, pisany jego legendarnym, w\u0142asnym j\u0119zykiem macajowym \u2014 mieszanin\u0105 skr\u00f3t\u00f3w, dopowiedze\u0144 i marynarskiego po\u015bpiechu. Ale w\u0142a\u015bnie przez t\u0119 szorstko\u015b\u0107 jest wa\u017cny. Zaczyna od St. Thomas: \u201eSt. Thomas \u2013 wyspa nudna, reda ma\u0142a, lecz dogodna na \u0107wiczenia \u2013 nasze zaj\u015bcie sensacyjne \u2013 trzeba zachodzi\u0107 albo na d\u0142ugo, albo nie zachodzi\u0107 wcale. Nie mogli\u015bmy wykorzysta\u0107 pobytu nale\u017cycie, poniewa\u017c wizyty i go\u015bcie zawadza\u0142y nam\u201d.<\/p>\n To zdanie m\u00f3wi co\u015b wi\u0119cej ni\u017c o jednej wyspie. Macaj patrzy\u0142 na porty praktycznie: je\u017celi zachodzi\u0107, to po co\u015b i na tyle d\u0142ugo, \u017ceby post\u00f3j mia\u0142 sens. Kr\u00f3tka wizyta, oficjele, go\u015bcie, kurtuazje \u2013 wszystko to przeszkadza\u0142o w robocie.<\/p>\n Dalej pisa\u0142 ju\u017c wprost o sprawach kolonialnych: \u201eCo do naszych wyst\u0105pie\u0144 w sprawach kolonialnych, wiedzieli\u015bmy z \u0142\u0105czno\u015bci, jak\u0105 Dziadzio (radiotelegrafista Kwiatkowski \u2013 podkr. M.K.) mia\u0142 ze Szko\u0142\u0105, ale poza tem czekali\u015bmy i szukali\u015bmy wiadomo\u015bci w prasie \u2013 niewiele by\u0142o, my\u015bla\u0142em, \u017ce \u017c\u0105danie by\u0142o ju\u017c wi\u0119cej sformowane w tre\u015b\u0107, tzn. wyniesiony by\u0142 ju\u017c obiekt\u201d.<\/p>\n To jest cytat-klucz. Na pok\u0142adzie wiedziano, \u017ce w kraju tocz\u0105 si\u0119 rozmowy o kolonialnych wyst\u0105pieniach. Ekwador r\u00f3wnie\u017c kolportowa\u0142 swoje zamiary wydzier\u017cawienia lub sprzeda\u017cy wysp. Trzeba wi\u0119c by\u0142o tam, na miejscu, mie\u0107 swoich przedstawicieli. By rozmawiali z ludno\u015bci\u0105, czytali lokaln\u0105 pras\u0119, sondowali opinie w portach. Takie podej\u015bcie niestety zdradza, \u017ce Polska dyplomacja kolonialna by\u0142a jeszcze bardziej w\u0119drowaniem palcem po globusie ni\u017c profesjonalnym wywiadem politycznym i gospodarczym.<\/p>\n I co\u015b posz\u0142o nie tak. Maciejewicz nie owija\u0142 w bawe\u0142n\u0119: \u201eCo do wizyty na Gal\u00e1pagos, ledwie, \u017ce nie sko\u0144czy\u0142a si\u0119 fiaskiem\u201d. Dalej opisywa\u0142 problemy z bunkrowaniem, agentem, organizacj\u0105 postoju. Gal\u00e1pagos straci\u0142o ca\u0142\u0105 egzotyk\u0119. Ukaza\u0142o nieporadno\u015b\u0107 i brak profesjonalnej logistyki \u017ceglugowej. Miejsce by\u0107 mo\u017ce \u0142atwe do pokochania z pok\u0142adu, ale w praktyce prowincja. Morski ug\u00f3r!<\/p>\n Drugi kierunek do celu kolonizacyjnego prowadzi\u0142 przez \u017ceglug\u0119. \u017beby Gal\u00e1pagos wesz\u0142y w polskie plany, trzeba by\u0142o wpisa\u0107 je w lini\u0119 regularn\u0105: z Gdyni przez Atlantyk, Kana\u0142 Panamski i dalej na Pacyfik. Na tych szlakach Kosko chcia\u0142 kszta\u0142ci\u0107 s\u0142uchaczy Szko\u0142y Morskiej, a zarazem wozi\u0107 \u0142adunek. Dlatego w papierach pojawia si\u0119 Gustaf Erikson, fi\u0144ski armator wielkich \u017caglowc\u00f3w, w\u0142a\u015bciciel jednostek typu \u201eP\u201d. Kosko korespondowa\u0142 z nim, prosi\u0142 o anga\u017cowanie m\u0142odych Polak\u00f3w i kre\u015bli\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 wykorzystania \u017caglowc\u00f3w do przewozu towar\u00f3w. Fracht mia\u0142 pokrywa\u0107 koszty przedsi\u0119wzi\u0119cia.<\/p>\n Kiedy dzi\u015b wracam do dokument\u00f3w i notatek z ko\u0144ca lat siedemdziesi\u0105tych, jestem jak najdalszy od bagatelizowania czy wy\u015bmiewania naiwno\u015bci wielkich ludzi ma\u0142ego jeszcze, na owe czasy, polskiego morza. Wielkie cele osi\u0105gaj\u0105 marzyciele. To oni je najpierw kre\u015bl\u0105 i wyznaczaj\u0105. Praktycy dopiero p\u00f3\u017aniej pr\u00f3buj\u0105 przeku\u0107 te wizje w konkret.<\/p>\n Patrz\u0119 na plakaty, prasowe zaproszenia kierowane do kapitana Koski, og\u0142oszenia o odczytach, wieczorach autorskich i spotkaniach z lud\u017ami Daru Pomorza. \u0141atwo sobie wyobrazi\u0107, jak silnie takie fantasmagorie jak polskie Gal\u00e1pagos mog\u0142y rozpala\u0107 zainteresowanie \u015bwiatem. W listach i notatkach Koski czu\u0107 atmosfer\u0119 tych wieczor\u00f3w, zw\u0142aszcza po sukcesie Przez trzy oceany. Ksi\u0105\u017cka, kt\u00f3ra ukaza\u0142a si\u0119 w 1936 roku nak\u0142adem Ligi Morskiej i Kolonialnej, przynios\u0142a autorowi Srebrny Wawrzyn Akademicki Polskiej Akademii Literatury, a decyzj\u0105 Ministerstwa Wyzna\u0144 Religijnych i O\u015bwiecenia Publicznego mia\u0142a trafi\u0107 do bibliotek szk\u00f3\u0142 \u015brednich. Kapitan Kosko zosta\u0142 po rejsie mianowany Inspektorem Pa\u0144stwowej Szko\u0142y Morskiej w Gdyni, a rok p\u00f3\u017aniej \u2013 jej dyrektorem. Autorytet w najwy\u017cszym stopniu potwierdzony.<\/p>\n Morze\u2026 Musia\u0142o w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b dotyka\u0107 polskich obywateli. Ono ich dowarto\u015bciowywa\u0142o. Polska, kt\u00f3ra dopiero co odzyska\u0142a jego brzeg, nagle widzia\u0142a w\u0142asn\u0105 bander\u0119 w Japonii, Szanghaju, Honolulu, przy Gal\u00e1pagos.<\/p>\n Kolonie nie by\u0142y w II Rzeczypospolitej wy\u0142\u0105cznie fantazj\u0105 publicyst\u00f3w czy maskarad\u0105 Ligi Morskiej i Kolonialnej. Do j\u0119zyka pa\u0144stwowego wchodzi\u0142y ostro\u017cnie, nier\u00f3wno, cz\u0119sto przez po\u015brednik\u00f3w, ale wchodzi\u0142y. Rdzeniem polityki morskiej pozostawa\u0142y Gdynia, uniezale\u017cnienie si\u0119 od Gda\u0144ska, flota handlowa i wojenna, szkolnictwo morskie, handel zagraniczny i wychowanie spo\u0142ecze\u0144stwa \u201eku morzu\u201d. Dopiero na tym fundamencie narasta\u0142o rozszerzenie kolonialne. W 1928 roku Liga Morska i Rzeczna w\u0142\u0105czy\u0142a do swego programu wspieranie projekt\u00f3w emigracyjno-kolonialnych, a w pa\u017adzierniku 1930 roku, na zje\u017adzie w Gdyni, zmieni\u0142a statut i nazw\u0119 na Lig\u0119 Morsk\u0105 i Kolonialn\u0105. Sprawa, pocz\u0105tkowo oddolna, emigracyjna i propagandowa, po likwidacji Urz\u0119du Emigracyjnego 1 lipca 1932 roku i przej\u0119ciu cz\u0119\u015bci jego agend przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych nabra\u0142a bardziej politycznego charakteru. W 1933 roku Senat przyj\u0105\u0142 rezolucj\u0119 zg\u0142oszon\u0105 przez senatora Thullie, zalecaj\u0105c\u0105 rz\u0105dowi wyst\u0105pienie \u2013 \u201ew odpowiednim momencie\u201d, czyli w razie rewizji mandat\u00f3w kolonialnych \u2013 o przyznanie Polsce mandatu kolonialnego. MSZ zareagowa\u0142o przez plac\u00f3wki w Londynie i Pary\u017cu, zbieraj\u0105c materia\u0142y o by\u0142ych koloniach niemieckich, zw\u0142aszcza Togo i Kamerunie. W 1936 roku sprawa wysz\u0142a ju\u017c na forum Ligi Narod\u00f3w: J\u00f3zef Beck m\u00f3wi\u0142 o rozszerzeniu Komisji Mandatowej i dopuszczeniu do niej pa\u0144stw zainteresowanych problemem kolonii mandatowych. Latem 1937 roku w MSZ przygotowano Polskie tezy kolonialne, a we wrze\u015bniu tego roku Polska ponownie podnosi\u0142a spraw\u0119 kolonii w Genewie. Ale z tych dat nie wynika\u0142 jeszcze program na miar\u0119 Gdyni czy COP-u. To by\u0142a raczej mapa \u017c\u0105da\u0144, albo tylko oczekiwa\u0144, ni\u017c seria decyzji. Pojawia\u0142y si\u0119 Togo i Kamerun jako dawne kolonie niemieckie, Liberia jako teren wp\u0142yw\u00f3w gospodarczych i osadniczych, Brazylia z Paran\u0105 jako obszar polskiego wychod\u017astwa, Peru i Ucayali jako projekt osadniczy, Angola i Mozambik portugalski jako mo\u017cliwe przestrzenie dla intratnych koncesji i plantacji, Madagaskar jako najbardziej znane marzenie ko\u0144ca lat trzydziestych, francuskie posiad\u0142o\u015bci afryka\u0144skie jako przedmiot sondowa\u0144. Pa\u0144stwo u\u017cywa\u0142o idei kolonialnej, Liga nadawa\u0142a jej masowy rytua\u0142, MSZ sprawdza\u0142o, gdzie da si\u0119 co\u015b ugra\u0107, ale nikt rozs\u0105dny nie mia\u0142 narz\u0119dzi, by zmusi\u0107 Francj\u0119, Wielk\u0105 Brytani\u0119, Portugali\u0119 czy Ekwador do odst\u0105pienia Polsce swoich terytori\u00f3w. Kolonie by\u0142y wi\u0119c zarazem has\u0142em, argumentem, wentylem emigracyjnym, obietnic\u0105 surowc\u00f3w, rynk\u00f3w zbytu i presti\u017cu. By\u0142y te\u017c wygodnym przed\u0142u\u017ceniem polityki morskiej: skoro mamy mie\u0107 flot\u0119, linie, oficer\u00f3w, \u0142adunki to trzeba wskaza\u0107 \u015bwiat, do kt\u00f3rego ta flota ma p\u0142yn\u0105\u0107.<\/p>\n Sprzymierze\u0144cem idei kolonialnej by\u0142a tak\u017ce \u017cywa w\u00f3wczas kwestia polskiego wychod\u017astwa. Polacy masowo wyje\u017cd\u017cali w \u015bwiat: do Brazylii, Argentyny, Stan\u00f3w Zjednoczonych, Kanady. Brazylia by\u0142a tu szczeg\u00f3lnie wa\u017cna. Szkolny Lw\u00f3w p\u0142yn\u0105\u0142 tam jak morski emisariusz m\u0142odego pa\u0144stwa, a Kosko by\u0142 na jego pok\u0142adzie. Widzia\u0142 skutki emigracji: polskie osady, gospodarstwa, ludzi, kt\u00f3rzy za oceanem stawali si\u0119 w\u0142a\u015bcicielami ziemi, przedsi\u0119biorcami, finansistami. Ci, kt\u00f3rzy wracali z kufrem dolar\u00f3w i kupowali w Polsce maj\u0105tki, stanowili \u017cywy argument za sensem polityki emigracyjnej. Dlaczego wi\u0119c nie mia\u0142oby si\u0119 uda\u0107 na Gal\u00e1pagos? Opowie\u015bci marynarzy o miejscach biedniejszych ni\u017c polska bieda mog\u0142y nawet uskrzydla\u0107. Polak potrafi \u2013 nawet je\u015bli tego has\u0142a jeszcze tak nie formu\u0142owano, bez w\u0105tpienia ju\u017c je praktykowano.<\/p>\n Tyle \u017ce mi\u0119dzy kandydatem a w\u0142a\u015bcicielem le\u017cy cena. I polityka.<\/p>\n W 1911 roku Stany Zjednoczone proponowa\u0142y Ekwadorowi dziewi\u0119\u0107dziesi\u0119ciodziewi\u0119cioletni\u0105 dzier\u017caw\u0119 Gal\u00e1pagos za pi\u0119tna\u015bcie milion\u00f3w dolar\u00f3w. Po otwarciu Kana\u0142u Panamskiego strategiczne znaczenie archipelagu jeszcze wzros\u0142o. Waszyngton wraca\u0142 p\u00f3\u017aniej do rozm\u00f3w o dzier\u017cawie albo zakupie San Crist\u00f3bal lub ca\u0142ych Gal\u00e1pagos.<\/p>\n Pi\u0119tna\u015bcie milion\u00f3w dolar\u00f3w dawa\u0142o w po\u0142owie lat trzydziestych oko\u0142o osiemdziesi\u0119ciu milion\u00f3w z\u0142otych. Bud\u017cet pa\u0144stwa polskiego na rok 1936\/1937 zamyka\u0142 si\u0119 kwot\u0105 nieco ponad 2,2 miliarda z\u0142otych. Sama op\u0142ata dzier\u017cawna za odleg\u0142y archipelag odpowiada\u0142aby wi\u0119c kilku procentom rocznego bud\u017cetu pa\u0144stwa \u2013 zanim powsta\u0142by port, administracja, \u0142\u0105czno\u015b\u0107, zaopatrzenie, linia \u017ceglugowa i zanim pierwsza tona czegokolwiek pop\u0142yn\u0119\u0142aby do Gdyni.<\/p>\n A dzier\u017cawa nie tworzy jeszcze polityki. Trzeba znale\u017a\u0107 \u0142adunek, ustali\u0107 stawki frachtowe, podpisa\u0107 umowy, dowie\u017a\u0107 ludzi, utrzyma\u0107 ich, leczy\u0107, zaopatrywa\u0107, wys\u0142a\u0107 urz\u0119dnik\u00f3w, specjalist\u00f3w, narz\u0119dzia, \u017cywno\u015b\u0107, paliwo. Trzeba odpowiedzie\u0107 na najprostsze pytanie: co z Gal\u00e1pagos mia\u0142oby regularnie p\u0142yn\u0105\u0107 do Polski i czy cokolwiek z tego pokry\u0142oby koszt rejsu przez Atlantyk, Panam\u0119 i Pacyfik? Guano? Ryby? Produkty rolne? Olej z \u017c\u00f3\u0142wi? Sk\u00f3ry? Czy tylko presti\u017c zapisany w sprawozdaniach?<\/p>\n W papierach Koski zachowa\u0142 si\u0119 obszerny, analityczny tekst, kt\u00f3ry \u2013 moim zdaniem \u2013 zawa\u017cy\u0142 na idei Gal\u00e1pagos. Raport, a raczej uprzejmy list J\u00f3zefa Zwierzyckiego. Nie znalaz\u0142em informacji, czy Kosko zna\u0142 go wcze\u015bniej osobi\u015bcie. Mo\u017cna jednak domniemywa\u0107, \u017ce eksperci tej klasy znajdowali si\u0119 w kr\u0119gu zainteresowania Ligi Morskiej i Kolonialnej oraz ludzi, kt\u00f3rzy szukali dla polskich projekt\u00f3w zamorskich nie tylko hase\u0142, lecz tak\u017ce opinii praktyk\u00f3w. Zwierzycki by\u0142 Polakiem, geologiem, cz\u0142owiekiem tropik\u00f3w, urz\u0119dnikiem wysokiego szczebla w holenderskiej s\u0142u\u017cbie g\u00f3rniczej w Indiach Wschodnich. Mia\u0142 do\u015bwiadczenie, kt\u00f3rego w Warszawie nie da\u0142o si\u0119 zdoby\u0107 ani przy globusie, ani na odczycie, ani w redakcyjnym artykule o przysz\u0142ych koloniach.<\/p>\n Kosko potrzebowa\u0142 od niego w\u0142a\u015bnie krytyki. Chcia\u0142 wiedzie\u0107, czy pomys\u0142 wyst\u0105pienia do rz\u0105du Ekwadoru z wnioskiem o dzier\u017caw\u0119 albo kupno Gal\u00e1pagos wytrzyma pierwsze pytania fachowca. Odpowied\u017a przysz\u0142a 29 pa\u017adziernika 1935 roku z Bandoengu na Jawie. Pierwsze zdanie ustawia ca\u0142\u0105 spraw\u0119: \u201ePa\u0144ski entuzjazm co do archipelagu Gal\u00e1pagos zupe\u0142nie rozumiem, lecz niestety nie podzielam go\u201d.<\/p>\n Zwierzycki nie odrzuca\u0142 samej idei kolonii. To wa\u017cne. Gdyby by\u0142 przeciwnikiem kolonialnego my\u015blenia jako takiego, jego list by\u0142by dla Koski mniej u\u017cyteczny. Tymczasem pisa\u0142 cz\u0142owiek, kt\u00f3ry zna\u0142 j\u0119zyk epoki, rozumia\u0142 wag\u0119 problemu osadnictwa i emigracji, kapita\u0142u, klimatu i surowc\u00f3w. W gruncie rzeczy sprowadza\u0142 spraw\u0119 do dw\u00f3ch pyta\u0144.<\/p>\n Pierwsze: czy Gal\u00e1pagos mog\u0105 by\u0107 polsk\u0105 koloni\u0105 osadnicz\u0105? Drugie: czy Gal\u00e1pagos mog\u0105 by\u0107 tropikalnym przedsi\u0119biorstwem kolonialnym?<\/p>\n Pierwsze pytanie dotyczy\u0142o polskiej wyobra\u017ani emigracyjnej. Wys\u0142a\u0107 ludzi, da\u0107 im ziemi\u0119, stworzy\u0107 zamorsk\u0105 polsk\u0105 wie\u015b, roz\u0142adowa\u0107 troch\u0119 krajowej biedy i bezrolno\u015bci. Zwierzycki ten wariant odrzuca\u0142. Gleby wulkaniczne mog\u0142y by\u0107 \u017cyzne, ro\u015blinno\u015b\u0107 w niekt\u00f3rych partiach wysp mog\u0142a obiecywa\u0107 uprawy, ale ziemia sama nie tworzy kolonii. Potrzebny jest klimat, w kt\u00f3rym osadnik wytrzyma; ro\u015bliny, kt\u00f3re si\u0119 przyjm\u0105; zwierz\u0119ta, kt\u00f3re nie padn\u0105; rynek, kt\u00f3ry kupi; transport, kt\u00f3ry si\u0119 op\u0142aci.<\/p>\n Polski ch\u0142op przewieziony pod r\u00f3wnik nie sta\u0142by si\u0119 automatycznie gospodarzem tropikalnym. Przenosi\u0142by w\u0142asne przyzwyczajenia: zbo\u017ca, europejskie warzywa, krowy, konie, wyobra\u017cenie obej\u015bcia i pracy. Zwierzycki widzia\u0142 w tym przepis na k\u0142opoty: choroby, z\u0142\u0105 aklimatyzacj\u0119, degeneracj\u0119 nasion, kosztowne utrzymanie zwierz\u0105t, drogie eksperymenty. Polska wie\u015b nie stawa\u0142a si\u0119 tropikalna od samego faktu przewiezienia jej przez ocean.<\/p>\n Drugie pytanie by\u0142o bardziej brutalne. Je\u017celi nie polska wie\u015b, to plantacja. Je\u017celi plantacja, to robotnik. Zwierzycki pisa\u0142 kr\u00f3tko: \u201eDo prowadzenia plantacji potrzeba robotnika\u201d. I zaraz dodawa\u0142: \u201eTrzebaby prawdopodobnie sprowadza\u0107 kulis\u00f3w z Chin lub Jawy\u201d.<\/p>\n W tym miejscu Gal\u00e1pagos przestawa\u0142y by\u0107 niewinn\u0105 fantazj\u0105 o polskim gospodarzu. Kolonia tropikalna mog\u0142a mie\u0107 sens tylko jako mechanizm znany imperiom. Zwierzycki ujmowa\u0142 to bez ozdobnik\u00f3w: produkty kolonialne powstaj\u0105 przy pomocy \u201ekolorowych pracownik\u00f3w i bia\u0142ego kapita\u0142u\u201d.<\/p>\n I w\u0142a\u015bnie tu oba warianty rozchodzi\u0142y si\u0119 z polskim marzeniem. Kolonia osadnicza nie mia\u0142a sensu praktycznego. Kolonia plantacyjna mog\u0142a mie\u0107 sens gospodarczy tylko wtedy, gdy porzuca\u0142a opowie\u015b\u0107 o polskich emigrantach i wchodzi\u0142a w pe\u0142n\u0105, brutaln\u0105 logik\u0119 kolonialn\u0105. W obu przypadkach Gal\u00e1pagos przestawa\u0142y by\u0107 prost\u0105 odpowiedzi\u0105 na polskie potrzeby.<\/p>\n Zwierzycki zamyka\u0142 t\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 rozumowania wymownym obrazem: \u201eUzyskaliby\u015bmy wtedy jak\u0105\u015b wysp\u0119-utopj\u0119\u201d.<\/p>\n A potem nast\u0119powa\u0142o zdanie, kt\u00f3re nie zostawia\u0142o wiele miejsca na dalsze u\u0142udy: \u201eNie, Szanowny Panie, dajmy temu spok\u00f3j\u201d.<\/p>\n Po tym nie ma ju\u017c po co wraca\u0107 do osadnictwa. Zostaje polityka. Nawet gdyby Ekwador chcia\u0142 rozmawia\u0107, Gal\u00e1pagos le\u017ca\u0142y w miejscu najwy\u017cszego zainteresowania mocarstw. To przedpole Kana\u0142u Panamskiego. Obszar w ca\u0142o\u015bci obejmowany cieniem sztandaru Stan\u00f3w Zjednoczonych.<\/p>\n Zwierzycki ko\u0144czy\u0142 rachunek osadniczy i gospodarczy, ale najci\u0119\u017cszy argument zostawia\u0142 na koniec: Gal\u00e1pagos nie le\u017ca\u0142y w pr\u00f3\u017cni. Nie wystarcza\u0142o zapyta\u0107, czy Ekwador chcia\u0142by sprzeda\u0107 albo wydzier\u017cawi\u0107 wyspy. Trzeba by\u0142o zapyta\u0107, czy Stany Zjednoczone pozwol\u0105 komukolwiek tam osi\u0105\u015b\u0107. I nie tylko Stany Zjednoczone. W gr\u0119 wchodzi\u0142a tak\u017ce Wielka Brytania. W\u0142a\u015bnie dlatego Zwierzycki radzi\u0142, by sprawdzi\u0107 spraw\u0119 przez polskie plac\u00f3wki w Waszyngtonie i Londynie.<\/p>\n Ekwador m\u00f3g\u0142 potrzebowa\u0107 pieni\u0119dzy. Ale wyspa nie staje si\u0119 dost\u0119pna tylko dlatego, \u017ce w\u0142a\u015bciciel ma k\u0142opot z jej utrzymaniem. Stany Zjednoczone nie pozwoli\u0142yby, aby ktokolwiek usiad\u0142 im na czubku buta i buja\u0142 si\u0119 na nim jak na wiklinowym fotelu.<\/p>\n P\u00f3\u017aniejsza wojna pokaza\u0142a to bez cienia przesady. Gdy strategiczne znaczenie Gal\u00e1pagos sta\u0142o si\u0119 kwesti\u0105 wojskow\u0105, Stany Zjednoczone pojawi\u0142y si\u0119 na Baltrze. Zbudowano baz\u0119, lotnisko, zaplecze dla obrony Kana\u0142u Panamskiego. To, co w latach trzydziestych mog\u0142o wygl\u0105da\u0107 jak przewidywanie ostro\u017cnego eksperta, kilka lat p\u00f3\u017aniej sta\u0142o si\u0119 militarnym konkretem. Koszarami i ameryka\u0144sk\u0105 obecno\u015bci\u0105 wojskow\u0105.<\/p>\n W tym sensie polski projekt by\u0142 nierealny podw\u00f3jnie. Ekonomicznie wymaga\u0142 kapita\u0142u, frachtu, \u0142adunku, ludzi i rachunku, kt\u00f3rego nie da\u0142o si\u0119 zast\u0105pi\u0107 zachwytem nad wyspami. Politycznie wymaga\u0142 zgody \u015bwiata, kt\u00f3ry nie czeka\u0142 na Polsk\u0119 z bia\u0142\u0105 plam\u0105 na mapie, gotow\u0105 przyj\u0105\u0107 sztandar bia\u0142o-czerwony.<\/p>\n Czy Kosko by\u0142 naiwny? Naj\u0142atwiej by\u0142oby odpowiedzie\u0107: oczywi\u015bcie. Ale on nie pisa\u0142 odezwy do narodu. Nie og\u0142asza\u0142, \u017ce Gal\u00e1pagos s\u0105 polskie, bo polska bandera raz stan\u0119\u0142a w Zatoce Rozbitk\u00f3w. By\u0142 aktywnym przedstawicielem polskiej inteligencji, kt\u00f3r\u0105 rozpiera\u0142y wielkie, \u015bwiatowe idee. Jakby obudzenie z porozbiorowych sn\u00f3w, chcieli\u015bmy nadrobi\u0107 stracony czas.<\/p>\n Naiwna jednak by\u0142a to wiara, \u017ce samo posiadanie kolonii natychmiast podniesie Polsk\u0119 do rangi pa\u0144stw morskich. Naiwny by\u0142 j\u0119zyk, w kt\u00f3rym archipelag oddalony o tysi\u0105ce mil od Gdyni m\u00f3g\u0142 sta\u0107 si\u0119 \u201epierwszym zamorskim departamentem wielkiej Polski\u201d. Zbyt proste by\u0142o przekonanie, \u017ce skoro gdzie\u015b jest ma\u0142o ludzi, s\u0142aba administracja, bieda, niedoko\u0144czona plantacja i pomost z dziurawych desek, to miejsce czeka na kogo\u015b lepszego, bardziej pracowitego, bardziej europejskiego, bardziej \u201egospodarnego\u201d. Na Polaka.<\/p>\n Kosko by\u0142 raczej cz\u0142owiekiem, kt\u00f3ry t\u0119 atmosfer\u0119 potraktowa\u0142 jednak zbyt serio. Rozumia\u0142, \u017ce polskie morze nie mo\u017ce sko\u0144czy\u0107 si\u0119 na sentymencie do Gdyni i fotografii \u017caglowca. Je\u017celi m\u00f3wi o handlu morskim, musi mie\u0107 z czym i dok\u0105d p\u0142ywa\u0107. Kolonia w tej logice nie by\u0142a tylko chor\u0105giewk\u0105 na mapie. By\u0142a uzasadnieniem ruchu: statk\u00f3w, uczni\u00f3w, kapitan\u00f3w, towar\u00f3w, po\u0142\u0105cze\u0144, ambicji.<\/p>\n Dlatego Gal\u00e1pagos kusi\u0142y. Kosko m\u00f3g\u0142 wi\u0119c wiedzie\u0107, \u017ce projekt ma wymiar przede wszystkim rozpoznawczy, propagandowy, mo\u017ce szkoleniowy. M\u00f3g\u0142 zak\u0142ada\u0107, \u017ce od kilku rejs\u00f3w, list\u00f3w i ekspertyz do rzeczywistej dzier\u017cawy prowadzi droga prawie nie do przej\u015bcia. Ale w\u0142a\u015bnie dlatego pyta\u0142 ludzi, kt\u00f3rzy mogli mu t\u0119 drog\u0119 opisa\u0107. Zwierzycki mia\u0142 powiedzie\u0107, gdzie le\u017c\u0105 przeszkody. Macaj mia\u0142 sprawdzi\u0107, co wida\u0107 z pok\u0142adu i z brzegu. Erikson mia\u0142 pokaza\u0107, czy wielki \u017cagiel mo\u017ce jeszcze mie\u0107 sens w rachunku frachtowym.<\/p>\n Kosko nie by\u0142 wi\u0119c po prostu naiwny. Naiwna by\u0142a skala przeskoku: od szkolnego \u017caglowca do archipelagu na Pacyfiku, od polskiego brzegu do Kana\u0142u Panamskiego, od marzenia o flocie do miejsca, w kt\u00f3rym ka\u017cde mocarstwo zacz\u0119\u0142oby liczy\u0107 dzia\u0142a, porty, radiostacje i pasy startowe.<\/p>\n Marzy\u0107 mo\u017cna by\u0142o. Sprawdza\u0107 \u2013 nawet trzeba by\u0142o.<\/p>\n Kosko by\u0142 cz\u0142owiekiem swojej epoki: m\u0142ode pa\u0144stwo, kt\u00f3re dopiero odzyska\u0142o dost\u0119p do morza, chcia\u0142o natychmiast zobaczy\u0107 siebie w skali oceanicznej. Gdynia by\u0142a faktem, ale wyobra\u017ania potrzebowa\u0142a czego\u015b wi\u0119cej. Kolonie dawa\u0142yby polskiemu morzu argument konieczno\u015bci. Gdyby Polska mia\u0142a zamorskie terytorium, \u0142atwiej by\u0142oby m\u00f3wi\u0107: trzeba budowa\u0107 flot\u0119, utrzymywa\u0107 linie, trzeba szkoli\u0107 oficer\u00f3w i zdobywa\u0107 \u0142adunki, pasa\u017cer\u00f3w. Kolonia nie by\u0142aby tylko celem; by\u0142aby uzasadnieniem ca\u0142ego morskiego aparatu pa\u0144stwa.<\/p>\n Polska wyobra\u017ania kolonialna nie zatrzymywa\u0142a si\u0119 zreszt\u0105 na Gal\u00e1pagos. Przesuwa\u0142a palec po mapie w wielu kierunkach. Pojawia\u0142y si\u0119 Togo i Kamerun \u2013 dawne kolonie niemieckie, p\u00f3\u017aniejsze mandaty. Liberia \u2013 raczej jako obszar wp\u0142yw\u00f3w gospodarczo-osadniczych ni\u017c formalna kolonia. Brazylia, zw\u0142aszcza Paran\u00e1, jako teren polskiego osadnictwa. Peru i Ucayali jako projekt osadniczy. Portugalska Angola i Mozambik jako mo\u017cliwe przestrzenie koncesji, plantacji i emigracji. Madagaskar \u2013 najbardziej znany projekt p\u00f3\u017anych lat trzydziestych, spl\u0105tany tak\u017ce z kwesti\u0105 emigracji \u017cydowskiej. Francuskie posiad\u0142o\u015bci afryka\u0144skie \u2013 jako przedmiot og\u00f3lnych roszcze\u0144, sondowa\u0144 i dyplomatycznego badania cudzej cierpliwo\u015bci. Ale to nie by\u0142y twarde cele polityki zagranicznej w znaczeniu, w jakim Gdynia by\u0142a programem pa\u0144stwa. By\u0142y raczej kierunkami po\u017c\u0105dania: mieszanin\u0105 propagandy, rozpoznania dyplomatycznego, nacisku spo\u0142ecznego, kalkulacji emigracyjnych, pr\u00f3b gospodarczych, presti\u017cowych marze\u0144 i kilku dokument\u00f3w MSZ. Pa\u0144stwo u\u017cywa\u0142o idei kolonialnej, ale nie mia\u0142o ani pieni\u0119dzy, ani floty, ani si\u0142y dyplomatycznej, by zamieni\u0107 j\u0105 w realn\u0105 polityk\u0119 imperialn\u0105.<\/p>\n Kosko szuka\u0142 wyspy na Pacyfiku. My poszli\u015bmy dalej, cho\u0107 w gruncie rzeczy nawet nie wyszli\u015bmy z domu: wysp\u0119 zbudujemy sobie w \u015awinouj\u015bciu. Wystarczy wizualizacja i zdanie podsekretarza stanu, \u017ce \u2013 czy si\u0119 to komu podoba, czy nie \u2013 Przyl\u0105dek Pomerania powstanie. Brakuje tylko dzisiejszego Zwierzyckiego, kt\u00f3ry zapyta\u0142by bez wzruszenia: jaki koszt, jaki zwrot z ka\u017cdej zainwestowanej z\u0142ot\u00f3wki? \u201ePrzyl\u0105dek Pomerania\u201d brzmi jak nazwa geograficzna. W istocie to Gal\u00e1pagos w g\u0142owie. I w melodyjnym refrenie jak\u017ce niegdy\u015b popularnej piosenki:<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/koszur.net\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/Gdzies-na-Galapagos.-Zdjecie-z-albumu-Stanislawa-Koski-rekonctrukcja.jpg\")
<\/a>![\"\"](\"https:\/\/koszur.net\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/galapagos-12-jezdziec.jpg\")
<\/a>![\"\"](\"https:\/\/koszur.net\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/galapagos-02-droga-w-glab-wyspy.jpg\")
<\/a>CZUBEK BUTA WASZYNGTONU<\/h2>\n
NAIWNO\u015a\u0106?<\/h2>\n
![\"\"](\"https:\/\/koszur.net\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/galapagos-03-zolwie-na-pokladzie-daru-pomorza.jpg\")
<\/a>![\"\"](\"https:\/\/koszur.net\/wp-content\/uploads\/2026\/10\/galapagos-04-zolw-olbrzymi.jpg\")
<\/a>GAL\u00c1PAGOS W G\u0141OWIE<\/h2>\n
![\"\"](\"https:\/\/koszur.net\/wp-content\/uploads\/2026\/11\/morze-3-2026-okladka.jpg\")
<\/a>