Grudzie\u0144 1970 roku nad Ba\u0142tykiem zacz\u0105\u0142 si\u0119 od podwy\u017cek cen. W Szczecinie, Gda\u0144sku, Gdyni i Elbl\u0105gu ludzie przekonali si\u0119, \u017ce ich pa\u0144stwo, w odpowiedzi na \u017c\u0105dania si\u0119gnie po kul\u0119, gaz i wojsko. Czerwiec 1976 roku zacz\u0105\u0142 si\u0119 w Radomiu, Ursusie i P\u0142ocku. Ludzi tam pobitych, wyrzuconych z pracy, ci\u0105gni\u0119tych przez ulice w \u201e\u015bcie\u017ckach zdrowia\u201d widzia\u0142a ca\u0142a Polska. Ale pozostawi\u0142 te\u017c co\u015b, co dojrzewa\u0142o wolniej od gniewu: poczucie, \u017ce cz\u0142owiek pobity w jednym mie\u015bcie nie mo\u017ce zosta\u0107 sam, je\u015bli w drugim mie\u015bcie kto\u015b ma jeszcze odwag\u0119 protestowa\u0107.<\/p>\n
Za ka\u017cdym razem t\u0142um opuszcza\u0142 ulic\u0119 bardziej do\u015bwiadczony, cho\u0107 najcz\u0119\u015bciej tak\u017ce bardziej poraniony. W roku 1980 nast\u0105pi\u0142o co\u015b, co odr\u00f3\u017cnia\u0142o Sierpie\u0144 od poprzednich miesi\u0119cy polskiego buntu. Gniew, kt\u00f3ry wcze\u015bniej wybucha\u0142 i rozprasza\u0142 si\u0119 pod pa\u0142kami, dosta\u0142 form\u0119. Pojawi\u0142y si\u0119 komitety, delegaci, dy\u017cury, postulaty, wreszcie \u2013 \u017c\u0105dania i protoko\u0142y z pierwszych rozm\u00f3w. Brama stoczniowa przesta\u0142a by\u0107 miejscem, przez kt\u00f3re rano przechodzi\u0142o si\u0119 do pracy. Ustawiono w niej st\u00f3\u0142, przy kt\u00f3rym pa\u0144stwo musia\u0142o usi\u0105\u015b\u0107 naprzeciw swoich obywateli.<\/p>\n
Tego nie wymy\u015blili wy\u0142\u0105cznie Polacy. Francuzi maj\u0105 sw\u00f3j rok 1789, Niemcy czerwiec 1953, W\u0119grzy pa\u017adziernik 1956, Czesi i S\u0142owacy rok 1968. Ka\u017cdy nar\u00f3d przechowuje kilka dat, kt\u00f3re nie mieszcz\u0105 si\u0119 w zwyk\u0142ym kalendarzu. Czasem s\u0105 to daty zwyci\u0119stw, cz\u0119\u015bciej dni, w kt\u00f3rych ludzie przekonali si\u0119, \u017ce ich wsp\u00f3lne milczenie to za ma\u0142o na godne \u017cycie.<\/p>\n
Sierpie\u0144 1980 roku mia\u0142 w\u0142asn\u0105 scenografi\u0119. Na zdj\u0119ciach i filmach zosta\u0142y flagi przy bramach, tablice z postulatami, twarze ludzi stoj\u0105cych w g\u0119stym t\u0142umie, uniesione pi\u0119\u015bci, kobiety przynosz\u0105ce jedzenie, ksi\u0119\u017ca, robotnicy, studenci, dziennikarze. Za t\u0105 fotografi\u0105, kt\u00f3ra obieg\u0142a \u015bwiat, pracowa\u0142 ju\u017c inny Sierpie\u0144: rozdziela\u0142 odpowiedzialno\u015b\u0107 za to, co wywalczy\u0142 t\u0142um.<\/p>\n
Dla dziecka z podw\u00f3rka z tej wielkiej lekcji mog\u0142a zosta\u0107 przede wszystkim strona widzialna. Flaga. Krzyk. Zaci\u015bni\u0119ta pi\u0119\u015b\u0107. Ludzie id\u0105cy razem \u015brodkiem ulicy. Tramwaj, kt\u00f3ry musi poczeka\u0107. Doros\u0142y \u015bwiat, kt\u00f3rego nigdy wcze\u015bniej nie widzieli. Mocny, brutalny, g\u0142o\u015bny, zdeterminowany, a tym samym, no w\u0142a\u015bnie\u2026 bezkarny, nieodpowiedzialny, poddany \u017cywio\u0142owi emocji?<\/strong><\/p>\n Stadion by\u0142 dla takiej lekcji miejscem szczeg\u00f3lnym. Grup kibicowskich nie spaja\u0142 program polityczny, lecz rytua\u0142. Barwy, przy\u015bpiewka, flaga, droga na mecz i droga z meczu, starsi ch\u0142opcy, kt\u00f3rych zna\u0142o si\u0119 z osiedla, i m\u0142odsi, kt\u00f3rzy chcieli kiedy\u015b stan\u0105\u0107 obok nich. Pami\u0119tam ten klimat doskonale. Nie wiem, mia\u0142em 7-9 lat? Poszed\u0142em na pierwszy mecz. Pogo\u0144 \u2013 Arkonia. Z Gumieniec. Na piechot\u0119. Ale to, \u017ce szed\u0142em ze starszymi, \u017ce s\u0142ysza\u0142em, jak nawo\u0142uj\u0105 si\u0119, krzycz\u0105\u2026 M\u00f3j Bo\u017ce \u2013 i ja tam by\u0142em!<\/p>\n W grupie kibicowskiej \u0142atwo by\u0142o odnale\u017a\u0107 gotow\u0105 odpowied\u017a na pytanie, kim si\u0119 jest. Wystarczy\u0142o za\u0142o\u017cy\u0107 szalik, podnie\u015b\u0107 g\u0142os we w\u0142a\u015bciwym momencie i wiedzie\u0107, komu wolno ust\u0105pi\u0107 miejsca, a komu ju\u017c\u2026 nie.<\/p>\n Ojciec, starszy brat, s\u0105siad z klatki schodowej, ch\u0142opak z dziesi\u0105tej klasy \u2014 wszyscy mogli by\u0107 dla o\u015bmio- czy dziesi\u0119ciolatka wa\u017cniejsi ni\u017c jakikolwiek komentarz w gazecie. Dziecko nie potrzebuje zna\u0107 ca\u0142ej historii, aby przej\u0105\u0107 jej gest. Niekiedy wystarcza mu widok starszych, kt\u00f3rzy id\u0105 razem i wiedz\u0105, dok\u0105d id\u0105. Reszt\u0119 dopowiada t\u0142um.<\/strong><\/p>\n Wiosn\u0105 1981 roku po jednym ze zwyci\u0119skich mecz\u00f3w Pogoni taki t\u0142um wyszed\u0142 ze stadionowego \u015bwiata i ruszy\u0142 przez Szczecin. Z Twardowskiego w Jagiello\u0144sk\u0105. Potem przez alej\u0119 Wojska Polskiego, Bram\u0119 Portow\u0105, alej\u0119 Wyzwolenia, plac Grunwaldzki, plac Lenina. W mie\u015bcie, kt\u00f3re pami\u0119ta\u0142o Grudzie\u0144, droga przez centrum nigdy nie by\u0142a zwyk\u0142\u0105 drog\u0105.<\/p>\n Na kolejnej reporterskiej ta\u015bmie w moich zbiorach zachowa\u0142 si\u0119 wywiad. S\u0142ycha\u0107 g\u0142os oficera Milicji Obywatelskiej. M\u00f3wi rytmicznie, ostro\u017cnie, z pami\u0119ci\u0105 o tym, \u017ce ka\u017cde zdanie mo\u017ce by\u0107 potem cytowane. Przez kogo? Przede wszystkim \u2013 Radio Wolna Europa, G\u0142os Ameryki czy BBC. W tle nagrania s\u0142ycha\u0107 g\u0142os, kobiecy. Gabinet komendanta? Nie pami\u0119tam, ale w takich sytuacjach wypowiedzi dla radia nie udziela\u0142 szeregowy milicjant.<\/p>\n Zapis rozmowy<\/p>\n Oficer MO:<\/b> Najwi\u0119ksze nasilenie ruchu kibic\u00f3w skierowane zosta\u0142o z ulicy Twardowskiego w ulic\u0119 Jagiello\u0144sk\u0105, a dalej w kierunku centrum miasta. T\u0142um ten porusza\u0142 si\u0119 ca\u0142\u0105 szeroko\u015bci\u0105 jezdni. Utworzy\u0142a si\u0119 grupa oko\u0142o 1500 os\u00f3b, na czele kt\u00f3rej sta\u0142 m\u0142ody cz\u0142owiek z flag\u0105 Pogoni.<\/p>\n Marek Koszur:<\/b> Siedemnastolatek.<\/p>\n Oficer MO:<\/b> Siedemnastoletni, jak si\u0119 p\u00f3\u017aniej okaza\u0142o. A uczestnikami tej grupy by\u0142o sporo dzieci w wieku 8, 10, 12 lat oraz m\u0142odzie\u017c w wieku od 12 do lat 17. S\u0105 to najcz\u0119\u015bciej uczniowie szk\u00f3\u0142 podstawowych i szk\u00f3\u0142 ponadpodstawowych.<\/p>\n Ich zachowanie wskazywa\u0142o na to, \u017ce spo\u017cywali alkohol. Grupa ta przez ca\u0142y czas zachowywa\u0142a si\u0119 w miar\u0119 spokojnie, \u015bpiewaj\u0105c jedynie pie\u015bni pochwalne na cze\u015b\u0107 zwyci\u0119stwa Pogoni. Wielu z uczestnik\u00f3w tego pochodu uderza\u0142o d\u0142o\u0144mi o stoj\u0105ce na poboczu samochody. Utrudniono ruch pojazd\u00f3w, zatrzymywa\u0142y si\u0119 tramwaje, nie je\u017adzi\u0142y samochody, a tych kierowc\u00f3w, kt\u00f3rzy chcieli przedosta\u0107 si\u0119 przez t\u0142um, po prostu do tej dalszej jazdy nie dopuszczano.<\/p>\n Poch\u00f3d przemaszerowa\u0142 przez w zasadzie najwa\u017cniejsze, najbardziej ruchliwe, centralne ulice miasta, bo przez Wojska Polskiego do Bramy Portowej, Wyzwolenia, plac Grunwaldzki, plac Lenina. Grupa ta przesz\u0142a co najmniej 6 kilometr\u00f3w. Na wielu ulicach jednokierunkowych uczestnicy tego pochodu poruszali si\u0119 pod pr\u0105d, uniemo\u017cliwiaj\u0105c swobodne kursowanie tramwaj\u00f3w, autobus\u00f3w czy samochod\u00f3w osobowych.<\/p>\n Marek Koszur:<\/b> Wspomnia\u0142 pan o tym, \u017ce uderzano r\u0119koma o samochody. Czy s\u0105 jakie\u015b powa\u017cniejsze uszkodzenia tych pojazd\u00f3w?<\/p>\n Oficer MO:<\/b> Straty te mog\u0105 wynosi\u0107 kilkana\u015bcie tysi\u0119cy z\u0142otych w tych pojazdach, kt\u00f3re do tej pory zosta\u0142y nam przedstawione do dokonania ogl\u0119dzin. M\u00f3wi si\u0119, \u017ce ci m\u0142odzi ludzie maszerowali po tych samochodach, po maskach, po dachach. Ze \u015blad\u00f3w, jakie ujawnili\u015bmy na dw\u00f3ch pojazdach, ujawniono bezspornie \u015blady st\u00f3p czy obcas\u00f3w but\u00f3w na maskach tych woz\u00f3w. Niemniej jednak z wgniece\u0144, jakie tam zaobserwowano, wynika, \u017ce tymi, kt\u00f3rzy na te samochody wchodzili, by\u0142y to po prostu dzieci. Nie by\u0142o przypadk\u00f3w, poza jednym, wybijania szyb w pojazdach.<\/p>\n Marek Koszur:<\/b> Interweniowali\u015bcie, kiedy ta najwi\u0119ksza fala emocji ju\u017c opad\u0142a.<\/p>\n Oficer MO:<\/b> Zatrzymano czterech uczestnik\u00f3w tego zaj\u015bcia, z kt\u00f3rych \u017caden nie przekroczy\u0142 18. roku \u017cycia. W stosunku do sprawc\u00f3w tych incydent\u00f3w, ale przede wszystkim za tamowanie ruchu, zostan\u0105 sporz\u0105dzone wnioski do kolegi\u00f3w. My\u015bl\u0119 tu o dw\u00f3ch sprawcach, kt\u00f3rzy w chwili pope\u0142nienia wykroczenia uko\u0144czyli lat 17. Natomiast do pozosta\u0142ych skierujemy stosowne wyst\u0105pienia do szk\u00f3\u0142, do kt\u00f3rych oni ucz\u0119szczaj\u0105.<\/p>\n Chcia\u0142bym tutaj nawi\u0105za\u0107 jeszcze do pewnych fakt\u00f3w z tak nie tak dawnej przesz\u0142o\u015bci. Mianowicie przed kilkoma tygodniami r\u00f3wnie\u017c odbywa\u0142 si\u0119 na Stadionie Pogoni mecz z dru\u017cyn\u0105 gorzowsk\u0105 i w\u00f3wczas efekty dzia\u0142alno\u015bci kibic\u00f3w by\u0142y bardziej widoczne. Na mecz ten przyjecha\u0142a do\u015b\u0107 liczna grupa kibic\u00f3w Stilonu Gorz\u00f3w. Po meczu, kt\u00f3ry zako\u0144czy\u0142 si\u0119 przegran\u0105 Pogoni, kibice niezadowoleni z wyniku spotkania spowodowali spore straty w pojazdach naszych go\u015bci z Gorzowa. Uczestnikami tego zaj\u015bcia byli m\u0142odzi ludzie. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich nie uko\u0144czy\u0142a 12. roku \u017cycia.<\/p>\n Ubolewamy bardzo z powodu tych zaj\u015b\u0107. Zdajemy sobie spraw\u0119, \u017ce jeste\u015bmy odpowiedzialni za utrzymanie \u0142adu i porz\u0105dku w tym mie\u015bcie, ale z drugiej strony chcia\u0142bym, \u017ceby ci, kt\u00f3rzy nas s\u0142uchaj\u0105, mieli pe\u0142n\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107, w jak trudnych warunkach aktualnie pracujemy. Prasa informowa\u0142a pa\u0144stwa o szeregu przypadk\u00f3w, w kt\u00f3rych funkcjonariusze MO nie mogli podj\u0105\u0107 stosownych interwencji wobec sprawc\u00f3w ewidentnych przest\u0119pstw i jakiekolwiek interwencje wobec tych os\u00f3b ko\u0144czy\u0142y si\u0119 du\u017cymi zbiegowiskami, a t\u0142um ten, mimo wyja\u015bnienia im powodu naszej interwencji, \u017c\u0105da\u0142 wr\u0119cz uwolnienia zatrzymanych sprawc\u00f3w przest\u0119pstw, strasz\u0105c nas nawet takimi zaj\u015bciami, jakie mia\u0142y miejsce w Otwocku.<\/p>\n <\/div>\n Oficer nie przywo\u0142uje Stilonu mimochodem. Mecz rozegrano 25 kwietnia 1981 roku. Pogo\u0144 przegra\u0142a u siebie z Gorzowianami 3:4. W milicyjnej relacji w\u0142a\u015bnie po tej pora\u017cce m\u0142odzi Szczecinianie mieli spowodowa\u0107 \u201espore straty\u201d w pojazdach go\u015bci z Gorzowa.<\/p>\n Kilka tygodni p\u00f3\u017aniej wynik jest ju\u017c inny. Mecz, po kt\u00f3rym dosz\u0142o do wspomnianych wydarze\u0144 i interwencji milicji, zosta\u0142 rozegrany 23 maja 1981 roku.<\/p>\n By\u0142o to spotkanie 26. kolejki II ligi grupy zachodniej. Pogo\u0144 Szczecin gra\u0142a wtedy na wyje\u017adzie z G\u00f3rnikiem Wa\u0142brzych, a pojedynek zako\u0144czy\u0142 si\u0119 remisem 2:2. Zdobyty punkt przybli\u017cy\u0142 szczecinian do upragnionego awansu do ekstraklasy, jednak to w\u0142a\u015bnie radosna feta po powrocie do Szczecina oraz emocje zwi\u0105zane z walk\u0105 o awans wymkn\u0119\u0142y si\u0119 spod kontroli, przeradzaj\u0105c si\u0119 w burzliwe incydenty na ulicach miasta.<\/p>\n Ten marsz nie mia\u0142 wyra\u017anego programu \u2013 ni\u00f3s\u0142 \u015bpiew, triumf, flagi i zaj\u0105\u0142 ca\u0142e ulice.<\/p>\n Czym by\u0142?<\/p>\n W j\u0119zyku milicjanta: zak\u0142\u00f3ceniem porz\u0105dku. W j\u0119zyku kibic\u00f3w: zapewne przed\u0142u\u017ceniem meczu. W j\u0119zyku socjologii: zachowaniem zbiorowym, w kt\u00f3rym ludzie przestaj\u0105 wyst\u0119powa\u0107 jako pojedyncze osoby, a zaczynaj\u0105 dzia\u0142a\u0107 wed\u0142ug regu\u0142 przej\u0119tych od grupy, z kt\u00f3r\u0105 w\u0142a\u015bnie si\u0119 uto\u017csamiaj\u0105.<\/p>\n Dawniej t\u0142um opisywano prosto. Mia\u0142 porywa\u0107 cz\u0142owieka, odbiera\u0107 mu rozum, obni\u017ca\u0107 pr\u00f3g wstydu i odpowiedzialno\u015bci. Naukowcy dzi\u015b patrz\u0105 ostro\u017cniej. T\u0142um nie jest workiem, do kt\u00f3rego wpadaj\u0105 ludzie, aby wyj\u015b\u0107 z niego gorsi. W t\u0142umie tworzy si\u0119 wsp\u00f3lna to\u017csamo\u015b\u0107, a z ni\u0105 granice zachowania. Czasem granice te powstrzymuj\u0105 przemoc. Innym razem pozwalaj\u0105 na dzia\u0142ania, kt\u00f3rych cz\u0142owiek sam nie podj\u0105\u0142by nigdy. Wiele zale\u017cy od sytuacji, od obecno\u015bci rywala i od poczucia bezkarno\u015bci. Tak\u017ce od reakcji s\u0142u\u017cb i silnego przyw\u00f3dcy, kt\u00f3ry grupie nadaje ton i wskazuje cele.<\/p>\n<\/blockquote>\n Na szczeci\u0144skiej ta\u015bmie jest wiele element\u00f3w takiej sytuacji. Grupa idzie ca\u0142\u0105 szeroko\u015bci\u0105 jezdni. W jej \u015brodku \u0142atwiej uwierzy\u0107, \u017ce miasto nale\u017cy na chwil\u0119 do maszeruj\u0105cych. Samoch\u00f3d przestaje by\u0107 w\u0142asno\u015bci\u0105 konkretnego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry za chwil\u0119 b\u0119dzie musia\u0142 znale\u017a\u0107 blacharza. Staje si\u0119 cz\u0119\u015bci\u0105 scenografii. Mo\u017cna w niego uderzy\u0107 d\u0142oni\u0105, postawi\u0107 but na masce i sprawdzi\u0107, czy dach wytrzyma ci\u0119\u017car ch\u0142opca, kt\u00f3ry jeszcze nie ma dwunastu lat.<\/p>\n Nie trzeba dopisywa\u0107 tym dzieciom wielkiej politycznej \u015bwiadomo\u015bci. Nie maszerowa\u0142y z list\u0105 postulat\u00f3w. Mog\u0142y jednak zna\u0107 form\u0119, w jakiej doros\u0142y \u015bwiat wyra\u017ca\u0142 siebie od kilku ju\u017c miesi\u0119cy. Flaga i zbiorowy \u015bpiew s\u0105 czytelne dla ka\u017cdego. Tak samo rozpoznawany jest odruch, \u017ce du\u017ca grupa mo\u017ce zatrzyma\u0107 tramwaj i uczyni\u0107 z ulicy w\u0142asny teren.<\/p>\n To nie dowodzi, \u017ce Solidarno\u015b\u0107 nauczy\u0142a dzieci ulicznej przemocy. By\u0142oby to uproszczenie niemal r\u00f3wnie wygodne jak milicyjny skr\u00f3t o Otwocku. Ruch \u201eSolidarno\u015bci\u201d pr\u00f3bowa\u0142 przecie\u017c dokona\u0107 rzeczy odwrotnej: przenie\u015b\u0107 spo\u0142eczny gniew od maski samochodu do sto\u0142u rozm\u00f3w, od spontanicznego wybuchu do odpowiedzialnej organizacji. W jego wielko\u015bci mie\u015bci\u0142a si\u0119 umiej\u0119tno\u015b\u0107 pilnowania w\u0142asnego t\u0142umu, prowadzenia spor\u00f3w, negocjowania, pisania \u017c\u0105da\u0144 i brania odpowiedzialno\u015bci za s\u0142owo.<\/p>\n Tu jest rzeczywi\u015bcie najwa\u017cniejszy temat.<\/p>\n Nie da si\u0119 udowodni\u0107, \u017ce te o\u015bmio-, dziesi\u0119cio- i dwunastoletnie dzieci dos\u0142ownie odgrywa\u0142y role swoich ojc\u00f3w lub starszych braci. Ale jako hipoteza interpretacyjna jest to bardzo mocne. Nie kopiowa\u0142y programu. Kopiowa\u0142y form\u0119.<\/p>\n Flaga. T\u0142um. Okrzyki. Zaj\u0119cie jezdni. Zatrzymywanie tramwaj\u00f3w. Uderzanie w samochody. Wej\u015bcie na mask\u0119 czy dach. To nie jest jeszcze polityka ani nawet dojrza\u0142e kibicowanie. To jest nauka spo\u0142ecznej przewagi: \u201ejest nas wielu, wi\u0119c miasto na chwil\u0119 nale\u017cy do nas\u201d.<\/p>\n W 1981 roku starsi mogli widzie\u0107, \u017ce t\u0142um potrafi wymusza\u0107 reakcj\u0119 w\u0142adzy, otacza\u0107 komisariat, zatrzymywa\u0107 ruch, narzuca\u0107 warunki. Dzieci przej\u0119\u0142y z tego zachowania tylko smak grzechu: przekroczenia granicy w zachowaniu.<\/p>\n Chodzenie po samochodach nie musi by\u0107 tu \u201ewyrafinowan\u0105\u201d akcj\u0105. Jest jednak czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c przypadkowym wybrykiem. To rytua\u0142 odwr\u00f3cenia porz\u0105dku: samoch\u00f3d doros\u0142ego, prywatny, stoj\u0105cy przy ulicy, zostaje na chwil\u0119 poddany dzieci\u0119cej w\u0142adzy t\u0142umu.<\/p>\n Najmocniejsza teza by\u0142aby taka:<\/p>\n Nie powstawa\u0142a jeszcze ideologia kibolska. Powstawa\u0142a praktyka: ha\u0142as, t\u0142um, flaga i bezkarno\u015b\u0107 wystarczaj\u0105, by na moment przej\u0105\u0107 miasto.<\/p>\n<\/blockquote>\n Nie m\u00f3wi\u0142bym jeszcze o \u201eutrwaleniu standard\u00f3w anarchii\u201d. To by\u0142oby za szerokie. Jedna ta\u015bma nie dowodzi procesu spo\u0142ecznego. Ale sama rozmowa pokazuje co najmniej dwa zdarzenia w niewielkim odst\u0119pie czasu: Stilon po pora\u017cce i p\u00f3\u017aniejszy marsz po zwyci\u0119stwie. To ju\u017c pozwala m\u00f3wi\u0107 o kszta\u0142towaniu si\u0119 wzoru zachowania.<\/p>\n Najgro\u017aniejsze nie jest nawet to, \u017ce dzieci ucz\u0105 si\u0119 niszczy\u0107. Ucz\u0105 si\u0119, \u017ce granica istnieje dopiero wtedy, gdy kto\u015b j\u0105 egzekwuje. A z tej relacji wynika, \u017ce milicja wesz\u0142a do gry dopiero wtedy, gdy fala emocji opad\u0142a.<\/p>\n Nie jest jednak moim celem t\u0142umaczenie intencji czy motywacji zderzaj\u0105cych si\u0119 stron. To zadanie dla specjalist\u00f3w.<\/p>\n Tak. Ale nie zamierzam sk\u0142ada\u0107 samokrytyki ani w odniesieniu do wywiadu ze Stefanem Bratkowskim czy w dalszej cz\u0119\u015bci tego wydania TVSi\u00f3demki \u2013 ze Stanis\u0142awem W\u0105do\u0142owskim oraz Edmundem Ba\u0142uk\u0105. Tak! R\u00f3wnie\u017c ten materia\u0142 odnalaz\u0142em w moim archiwum!<\/p>\n Gdybym mia\u0142 dokona\u0107 oceny reportera\u2026<\/p>\n Jego rola w nagraniu wydaje si\u0119 wr\u0119cz techniczna, lecz jest precyzyjnie wyznaczona. Nie podkr\u0119ca rozmowy. Nie dostarcza s\u0142uchaczowi s\u0142\u00f3w o hordzie, rozpasaniu czy terrorze m\u0142odocianych. Nie wywo\u0142uje wra\u017cenia, \u017ce Szczecin stoi na progu katastrofy. Pyta o szkody. Przypomina pog\u0142osk\u0119 o chodzeniu po samochodach. Sprawdza j\u0105. Oficer odpowiada, \u017ce \u015blady ujawniono na dw\u00f3ch pojazdach i \u017ce wgniecenia wskazuj\u0105 raczej na dzieci ni\u017c na doros\u0142ych.<\/p>\n W tym miejscu reporter konturuje wypowied\u017a milicji.<\/p>\n Jeszcze wyra\u017aniej robi to pytaniem o interwencj\u0119. Nie podnosi g\u0142osu. Nie oskar\u017ca. Zdaniem: \u201eInterweniowali\u015bcie, kiedy ta najwi\u0119ksza fala emocji ju\u017c opad\u0142a\u201d stawia rozm\u00f3wc\u0119 w sytuacji dyskomfortowej. Tysi\u0105c pi\u0119\u0107set os\u00f3b przesz\u0142o przez \u015br\u00f3dmie\u015bcie, blokuj\u0105c ruch i id\u0105c pod pr\u0105d ulicami jednokierunkowymi. Milicja zatrzyma\u0142a cztery osoby. Oficer uzasadnia to trudnymi warunkami pracy i mo\u017cliwo\u015bci\u0105 zbiegowiska.<\/p>\n Reporter s\u0142yszy odpowied\u017a, ale nie prowadzi jej dalej. S\u0142uchacz, niczym s\u0119dzia przysi\u0119g\u0142y, dosta\u0142 pe\u0142ny materia\u0142 dowodowy w odniesieniu do tego aspektu sprawy. Nie pyta o godzin\u0119 pierwszej interwencji, o liczb\u0119 funkcjonariuszy i dow\u00f3dc\u0119 zabezpieczenia. Nie domaga si\u0119 podstawy twierdzenia, \u017ce dzieci i m\u0142odzie\u017c spo\u017cywa\u0142y alkohol. Nie zatrzymuje si\u0119 przy kwestii Otwocka, nie przypomina, \u017ce tamte wydarzenia zacz\u0119\u0142y si\u0119 od pobicia ludzi zatrzymanych przez milicjant\u00f3w. Pozwala oficerowi wyg\u0142osi\u0107 ko\u0144cowy monolog o zagro\u017ceniu dla porz\u0105dku.<\/p>\n Tak zakre\u015bli\u0142 granice reporterskiej wiwisekcji. Gdyby post\u0105pi\u0142 inaczej, sta\u0142by si\u0119 rzecznikiem jednej ze stron. Nie mia\u0142 obok siebie pijanego dwunastolatka podskakuj\u0105cego na dachu samochodu. Zadba\u0142 o fotograficzn\u0105 panoram\u0119 wydarzenia z perspektywy milicjanta. Ale \u2013 zawo\u0142a ka\u017cdy \u2013 niechby przywo\u0142a\u0142 uczestnika drugiej strony. Niewykluczone, \u017ce tak zrobi\u0142. Nawet jestem tego pewny. Tyle, \u017ce w innym materiale. Bo zestawianie dw\u00f3ch racji w jednym miejscu to ju\u017c by\u0142aby publicystka. Sp\u00f3r. A my m\u00f3wimy o informacji, o newsie, relacji dla serwisu informacyjnego. Tam wymagana jest chirurgiczna precyzja i ca\u0142kowita sterylno\u015b\u0107 argument\u00f3w.<\/p>\n Zapis tej rozmowy pokaza\u0142em dw\u00f3m znajomym. \u017baden z nich nie jest dziennikarzem. Z ich wypowiedzi u\u0142o\u017cy\u0142em taki raport:<\/p>\n Reporter: nie propagandysta, ale te\u017c nie \u015bledczy<\/p>\n Najlepszym s\u0142owem jest chyba w\u0142a\u015bnie: konturuje.<\/p>\n Reporter nie tworzy sam narracji milicji. Zadaje trzy istotne pytania:<\/p>\n Najpierw zmusza oficera do przej\u015bcia od og\u00f3lnej opowie\u015bci o t\u0142umie do konkretu: jakie s\u0105 szkody w samochodach?<\/p>\n Potem wprowadza pog\u0142osk\u0119: \u201eM\u00f3wi si\u0119, \u017ce ci m\u0142odzi ludzie maszerowali po tych samochodach\u201d. To nie jest powtarzanie propagandy, lecz sprawdzenie jej granicy. I odpowied\u017a milicji jest znamienna: nie potwierdza masowego demolowania, lecz m\u00f3wi o \u015bladach na dw\u00f3ch pojazdach i o tym, \u017ce sprawcami by\u0142y \u201epo prostu dzieci\u201d.<\/p>\n Najostrzejsze jest jednak zdanie: \u201eInterweniowali\u015bcie, kiedy ta najwi\u0119ksza fala emocji ju\u017c opad\u0142a\u201d. To nie jest neutralne pytanie. Ono punktuje sp\u00f3\u017anion\u0105 interwencj\u0119.<\/p>\n Ale reporter nie ci\u0105gnie tej sprawy dalej. Nie pyta: dlaczego nie weszli\u015bcie wcze\u015bniej? Dlaczego 1500 os\u00f3b mog\u0142o przej\u015b\u0107 sze\u015b\u0107 kilometr\u00f3w przez centrum? Czy nie obawiali\u015bcie si\u0119 skutk\u00f3w biernej obserwacji? Nie wraca te\u017c do twierdzenia o alkoholu, kt\u00f3re pozostaje wy\u0142\u0105cznie ocen\u0105 milicji.<\/p>\n Dlatego nie nazwa\u0142bym go propagandyst\u0105 w prostym sensie. Nie jest drugim oficerem MO przed mikrofonem. Jest jednak dziennikarzem ograniczonym ram\u0105 materia\u0142u: mo\u017ce zaznaczy\u0107 p\u0119kni\u0119cie, lecz nie ma ju\u017c prawa go poszerzy\u0107.<\/strong><\/p>\n Najbardziej propagandowy fragment nie wychodzi z pytania reportera, ale z ko\u0144cowej dygresji oficera o Otwocku. Oficer dokonuje tam zasadniczego przesuni\u0119cia: z rozmowy o dzieciakach niszcz\u0105cych samochody przechodzi do opowie\u015bci o milicji zagro\u017conej przez t\u0142um.<\/p>\n Oficer przywo\u0142uje te\u017c Otwock. To wa\u017cne s\u0142owo, bo pozwala zaw\u0119zi\u0107 czas. W Otwocku 7 i 8 maja 1981 roku milicjanci zatrzymali i pobili dw\u00f3ch m\u0119\u017cczyzn. Pod posterunkiem zebra\u0142 si\u0119 t\u0142um. Sytuacja by\u0142a gro\u017ana, lecz ostatecznie dzia\u0142acze \u201eSolidarno\u015bci\u201d i opozycji nie dopu\u015bcili do linczu na funkcjonariuszach. W oficerskiej opowie\u015bci pozostaje jedynie ko\u0144cowy obraz: t\u0142um, kt\u00f3ry domaga si\u0119 uwolnienia zatrzymanych i grozi milicji.<\/p>\n Przyczyna znika. Zostaje ostrze\u017cenie.<\/p>\n Otwock by\u0142 dla milicji niewygodny, bo zaczyna\u0142 si\u0119 od brutalno\u015bci jej funkcjonariuszy. M\u00f3g\u0142 jednak zosta\u0107 u\u017cyty jako dow\u00f3d na to, \u017ce w\u0142adza ma trudno\u015bci z egzekwowaniem porz\u0105dku. Wystarczy\u0142o odwr\u00f3ci\u0107 kamer\u0119. Zamiast pobitych – zobaczy\u0107 rozjuszony t\u0142um. Zamiast pytania o dzia\u0142ania milicji postawi\u0107 pytanie o bezpiecze\u0144stwo milicjant\u00f3w.<\/p>\n Tyle \u017ce Otwock by\u0142 sytuacj\u0105 zupe\u0142nie inn\u0105: tam t\u0142um zareagowa\u0142 na pobicie zatrzymanych przez funkcjonariuszy. Oficer zr\u00f3wnuje wi\u0119c reakcj\u0119 spo\u0142eczn\u0105 na brutalno\u015b\u0107 MO z potencjaln\u0105 przeszkod\u0105 w zatrzymywaniu sprawc\u00f3w wykrocze\u0144 w Szczecinie. To jest moment, w kt\u00f3rym instytucja ustawia siebie w roli ofiary. Reporter tej podmiany ju\u017c nie kwestionuje. M\u00f3wi \u2013 milcz\u0105c.<\/p>\n W latach 1980\u20131981 dziennikarze radiowi domagali si\u0119 wi\u0119kszego dost\u0119pu do informacji, wi\u0119kszego udzia\u0142u program\u00f3w lokalnych w antenie og\u00f3lnopolskiej, ograniczenia wewn\u0119trznej cenzury i mo\u017cliwo\u015bci rzetelnego opowiadania o sytuacji kraju. Potwierdzam. S\u0142ysz\u0119 te g\u0142osy, widz\u0119 te petycje. Ale te\u017c odpowiadam \u2013 ani razu cenzura nie zdj\u0119\u0142a mi z anteny materia\u0142u mojego autorstwa czy przygotowanego przez cz\u0142onk\u00f3w mojego zespo\u0142u. A wtedy \u2013 odpowiada\u0142em za ca\u0142\u0105 polityk\u0119 informacyjn\u0105 Polskiego Radia w Szczecinie i po cz\u0119\u015bci \u2013 O\u015brodka Telewizyjnego. Nigdy te\u017c na antenie tego radia i w pa\u015bmie wsp\u00f3lnych audycji ca\u0142ego Wybrze\u017ca nie przypominam sobie zakazu, nakazu, ci\u0119cia czy zmiany wymowy materia\u0142\u00f3w, wymuszonego na nas przez kogokolwiek. Nie znaczy to, \u017ce w innych redakcjach mog\u0142y mie\u0107 miejsce takie interwencje. Ale zastanawiam si\u0119, w kt\u00f3rej? W Rozrywce, Kulturalnej? Sportowej czy Ekonomicznej? Domagam si\u0119 fakt\u00f3w. Z nimi dyskutowa\u0107 nie b\u0119d\u0119. Gdyby na kt\u00f3rej\u015b z relacji pojawi\u0142a si\u0119 piecz\u0105tka: Nie dopuszcza si\u0119 do druku (w praktyce: takiej piecz\u0105tki oczywi\u015bcie nie by\u0142o; cenzor m\u00f3g\u0142 nie parafowa\u0107 materia\u0142u, nie wpisa\u0107 swojego kodu, np. F3 albo B6). Ani razu kierownictwo rozg\u0142o\u015bni i Radiokomitetu nie odpowiedzia\u0142o mi przypomnieniem, kto w istocie pozostaje w\u0142a\u015bcicielem mikrofonu. Ja trzyma\u0142em ten mikrofon w mojej r\u0119ce.<\/p>\n <\/p>\n Owszem, z pracy zosta\u0142em zwolniony dyscyplinarnie, ale za przygotowanie materia\u0142\u00f3w z wiec\u00f3w wyborczych kanclerzy Schmidta i Kohla podczas wyjazdu reporterskiego na regaty w Bremerhaven. Dyrektor Puchalski strzeli\u0142 obcasami, potwierdzi\u0142 Warszawie, \u017ce wyrzuci\u0142 mnie na zbit\u0105 twarz, ale\u2026 kwit\u00f3w nie wr\u0119czy\u0142. Wys\u0142a\u0142 mnie do domu z kategorycznym zakazem opuszczania mieszkania przez dwa miesi\u0105ce.<\/p>\n – Przy tym tempie politycznej karuzeli prezesa za dwa miesi\u0105ce ju\u017c nie b\u0119dzie.<\/p>\n Mia\u0142 racj\u0119.<\/p>\n Ten z pozoru niewiele w sumie znacz\u0105cy materia\u0142 znaleziony w kartonie ze starymi ta\u015bmami reporterskimi jest swego rodzaju modelowym przyk\u0142adem mojej polityki informacyjnej \u2013 tak w kwestiach merytorycznych jak i warsztatowych. Po latach, jeden ze \u015bwiatk\u00f3w tamtych czas\u00f3w okre\u015bli\u0142 t\u0119 metod\u0119 do\u015b\u0107 trafnie: zero artystostwa. Jest przyk\u0142adem rzetelnej informacji. Rozszerzonej. Omijaj\u0105cej pokus\u0119 ideologicznego sosu.<\/p>\n W Szczecinie ten sp\u00f3r mia\u0142 w\u0142asny adres i w\u0142asne nazwiska. W rozg\u0142o\u015bni powsta\u0142a Komisja Pracownicza \u201eSolidarno\u015bci\u201d. Niekt\u00f3rzy dziennikarze przedstawiali postulaty dotycz\u0105ce pe\u0142niejszej informacji. M\u00f3j Bo\u017ce\u2026 Przypominam sobie jedno z takich zebra\u0144. Zbigniew Puchalski nie wytrzyma\u0142.<\/p>\n – Do\u015b\u0107! \u2013 cytuj\u0119 z pami\u0119ci. \u2013 Do\u015b\u0107 tego narzekania. Macie nowy wie\u017cowiec, macie gabinety, sprz\u0119t, wszystkie mo\u017cliwo\u015bci, najnowocze\u015bniejsze studia \u2013 wi\u0119c \u2013 do roboty!<\/p>\n Jak mo\u017cna by\u0142o nie nienawidzi\u0107 takie szefa\u2026<\/p>\n Mo\u017cna by\u0142o. Skoro nie uda\u0142o si\u0119 po linii programowej i demokratycznej, to trzeba by\u0142o si\u0119gn\u0105\u0107 po metody mniej subtelne. Ale to odr\u0119bny temat.<\/p>\n Materia\u0142 o kibicowskim marszu by\u0142 trudny do ugryzienia przez cenzur\u0119. Milicja? Funkcjonariusz odczyta\u0142 to, co sobie napisa\u0142. Reporter nada\u0142 temu form\u0119. Ta natomiast sama zmieni\u0142a si\u0119 w komentuj\u0105c\u0105 tre\u015b\u0107. Wi\u0119c do czego tu si\u0119 mo\u017cna by\u0142o przyczepi\u0107?<\/p>\n Inn\u0105 funkcj\u0119 pe\u0142nili autorzy klasycznych komentarzy politycznych. Ale w\u0142adza nie mia\u0142a do nich pretensji, je\u015bli jej nie chwalili, nie gloryfikuj\u0105c jednocze\u015bnie drugiej strony.<\/p>\n Celem radia by\u0142o bez w\u0105tpienia uspokojenie nastroj\u00f3w, pokazanie skali zdarzenia, przypomnienie mieszka\u0144com, \u017ce miasto ma swoje granice, a milicja nadal pe\u0142ni funkcj\u0119 str\u00f3\u017ca porz\u0105dku. Nie mo\u017cna tej funkcji milicji zmienia\u0107, bo akurat kto\u015b chce pobiega\u0107 po dachach samochod\u00f3w. Milicja mog\u0142aby przy takiej relacji ze spo\u0142ecze\u0144stwem powiedzie\u0107 na wezwanie o bijatyce: a ile razy sobie dali po mordzie? Tylko tyle? OK, tak jak wypadn\u0105 ka\u017cdemu po dwa z\u0119by trzonowe \u2013 dzwo\u0144cie. Wtedy przyjedziemy.<\/strong><\/p>\n I dlatego warto uzna\u0107: dobrze, \u017ce zachowa\u0142 si\u0119 nam materia\u0142 o czym\u015b znacznie wi\u0119kszym ni\u017c sze\u015bciokilometrowy marsz po meczu Pogoni.<\/p>\n Powr\u00f3t do \u201eroku owego\u201d nie powinien prowadzi\u0107 do taniej opowie\u015bci o polskiej sk\u0142onno\u015bci do anarchii. Polacy nie r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 od innych narod\u00f3w tym, \u017ce potrafi\u0105 si\u0119 gniewa\u0107, wychodzi\u0107 na ulic\u0119, niszczy\u0107 cudz\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 albo tworzy\u0107 t\u0142um. Takie zachowania nale\u017c\u0105 do ludzkiego repertuaru. Pojawiaj\u0105 si\u0119 tam, gdzie wsp\u00f3lnota czuje si\u0119 silniejsza od pojedynczego cz\u0142owieka.<\/p>\n Polska historia odrabia szczeg\u00f3ln\u0105 lekcj\u0119 ulicy. Przez dziesi\u0119ciolecia ona w\u0142a\u015bnie zast\u0119powa\u0142a instytucje, kt\u00f3rych ludzie nie mieli. Zast\u0119powa\u0142a woln\u0105 pras\u0119, parlament, niezale\u017cny zwi\u0105zek zawodowy, s\u0105d, do kt\u00f3rego mo\u017cna by\u0142o p\u00f3j\u015b\u0107 bez l\u0119ku. Wtedy ulica stawa\u0142a si\u0119 wielk\u0105 sal\u0105 rozm\u00f3w. Czasem prowadzonych z godno\u015bci\u0105. Innym razem kamieniem wyrwanym z bruku.<\/p>\n<\/blockquote>\n Rok 1980 pokaza\u0142, \u017ce Polacy potrafi\u0105 t\u0142um zamieni\u0107 w spo\u0142ecze\u0144stwo. Na tej archiwalnej ta\u015bmie zosta\u0142y dzieci na maskach samochod\u00f3w, oficer z kartk\u0105, reporter z kilkoma pytaniami i miasto, kt\u00f3re na chwil\u0119 nie mog\u0142o przejecha\u0107 samo przez siebie. W tym ma\u0142ym zdarzeniu odbija si\u0119 ca\u0142a epoka.<\/p>\n ____________<\/p>\n wi\u0119cej: w miesi\u0119czniku TVSi\u00f3demka.<\/a> Kliknij baner, a pobierzesz wersj\u0119 elektroniczna gazety, bezp\u0142atnie<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/koszur.net\/wp-content\/uploads\/2026\/07\/kibice03.png\")
<\/a><\/p>\nTa\u015bma i jej kalendarz<\/h2>\n
\n
<\/a><\/p>\nDzieci<\/h2>\n
\n
Przytaczam ten archiwalny zapis z zupe\u0142nie innego powodu. Mojego. W\u0142asnego. Oceny pracy reportera.<\/h2>\n
<\/a><\/p>\n<\/p>\n\n