TU S\u0141OWO PRYWATY\u2026<\/em><\/p>\n W szufladzie mojego Ojca le\u017ca\u0142 medal. \u201eZa odwag\u0119\u201d. W niedzielne popo<\/span>\u0142udnia, bywa\u0142o, Ojciec si\u0119ga\u0142 do \u201esejfu\u201d,\u00a0<\/span>tyle\u017c lichego, co dla nas \u2013 nudnego. Bo\u00a0<\/span>czy m\u00f3g\u0142 Ojciec zaimponowa\u0107 nam, na<\/span>stolatkom, starymi listami, jakimi\u015b doku<\/span>mentami, pogi\u0119tymi zdj\u0119ciami? I tylko\u00a0<\/span>ten medal\u2026 On nas intrygowa\u0142\u2026 Przypi<\/span>nali\u015bmy go sobie, pr\u0119\u017c\u0105c pier\u015b. A \u015bmie<\/span>chu by\u0142o przy tym co niemiara\u2026<\/span><\/p>\n – A za co dosta\u0142e\u015b ten medal? Strzela<\/span>\u0142e\u015b do Niemc\u00f3w? Ilu ich trafi\u0142e\u015b?<\/span><\/p>\n Tak mi dzi\u015b wstyd z powodu tych za<\/span>czepek\u2026<\/span><\/p>\n Kilka lat po odej\u015bciu Ojca zacz\u0105\u0142em\u00a0<\/span>dr\u0105\u017cy\u0107, szuka\u0107, pyta\u0107, ale przede wszyst<\/span>kim o losy Dziadka. Bo znalaz\u0142em zdj\u0119<\/span>cie\u2026 Ono mog\u0142o i sta\u0142o si\u0119 pocz\u0105tkiem <\/span>zapomnianej historii. Nikt mi nic nie\u00a0umia\u0142 powiedzie\u0107 o grupie m\u0119\u017cczyzn\u00a0w uniformach niczym mundury. Po pi\u0119<\/span>ciu latach od wys\u0142ania ostatnich pyta\u0144\u00a0<\/span>do rosyjskich i polskich archiw\u00f3w, otrzy<\/span>ma\u0142em wiadomo\u015b\u0107 mailow\u0105.<\/span><\/p>\n Szanowny Panie Koszur, Pa\u0144skie py<\/span>tania dotar\u0142y do naszej plac\u00f3wki (ze\u00a0wzgl\u0119du na poufno\u015b\u0107 i obecn\u0105 specy<\/span>fik\u0119 sytuacji, pomin\u0119 nazwy i nazwiska\u00a0<\/span>moich korespondent\u00f3w). Zdj\u0119cie, kt\u00f3rego kopi\u0119 Pan przys\u0142a\u0142, by\u0142o dla mnie\u00a0<\/span>nadzwyczajnym wydarzeniem. Okaza\u0142o\u00a0<\/span>si\u0119 ono ostatnim ogniwem moich dzien<\/span>nikarskich bada\u0144 los\u00f3w mojego Dziad<\/span>ka i Ojca. Nasi Dziadowie, panie Koszur,\u00a0<\/span>pracowali w tej samej instytucji! Pi\u0119\u0107 lat\u00a0<\/span>temu nie mogli\u015bmy ze sob\u0105 korespondo<\/span>wa\u0107 z powodu ogranicze\u0144 wynikaj\u0105cych\u00a0<\/span>z regulaminu obowi\u0105zuj\u0105cego w miej<\/span>scu mojego zatrudnienia. Dzi\u015b jestem\u00a0<\/span>na emeryturze i z bij\u0105cym sercem odpo<\/span>wiadam na Pa\u0144skie pytania\u2026\u201d.<\/span><\/p>\n Do maila do\u0142\u0105czone by\u0142y skany pism mojego dziadka z lat 1914-1916 oraz\u2026 skan rozkazu dow\u00f3dcy pu\u0142ku, kt\u00f3ry obja\u015bnia okoliczno\u015bci przyznania mojemu Ojcu medalu za odwag\u0119, za uratowanie \u017cycia ca\u0142emu oddzia\u0142owi, w kwietniu 1945 roku. Po morderczej bitwie z przewa\u017caj\u0105cymi si\u0142ami niemieckich maruder\u00f3w, \u017co\u0142nierze schroni si\u0119 w lesie, by opatrzy\u0107 rannych i czeka\u0107 na wsparcie. Niemcy odkryli kryj\u00f3wk\u0119 \u017co\u0142nierzy. Jak czytam – m\u00f3j Ojciec pe\u0142ni\u0142 nocn\u0105 wart\u0119. Dostrzeg\u0142 zbli\u017caj\u0105cych si\u0119 wrog\u00f3w i rozpocz\u0105\u0142 walk\u0119, z manewrem odci\u0105gaj\u0105cym nieprzyjaciela od obozowiska. Obudzeni towarzysze chwycili za bro\u0144, jednocze\u015bnie ewakuuj\u0105c ranych wg\u0142\u0105b lasu\u2026<\/p>\n Za uratowanie \u017cycia swoim towarzyszom\u2026. – czytam w kopii rozkazu – medal.<\/p>\n Tato, przepraszam.<\/p>\n I nie rozumem, dlaczego pozwoli\u0142e\u015b, aby\u015bmy sobie dworowali, \u017cartowali, dlaczego nie powiedzia\u0142e\u015b nam o tym zdarzeniu? Tak\u017ce o innych, o kt\u00f3rych dowiedzia\u0142em si\u0119 z dalszej mi\u0119dzynarodowej korespondencji i dokument\u00f3w. Dostarczyli mi te dowody ludzie, kt\u00f3rzy odezwali si\u0119 do mnie, bo ju\u017c mogli, bo przeszli na emerytur\u0119 i odwa\u017cyli si\u0119 podj\u0105\u0107 korespondencj\u0119 z dziennikarzem z zagranicy. W jakim my \u015bwiecie \u017cyjemy?<\/p>\n Do niedawna s\u0142ysza\u0142o si\u0119 tu i \u00f3wdzie sformu\u0142owanie: bezimienni bohaterowie. Dzi\u015b ka\u017cdy przest\u0119pca jest \u201ebohaterem\u201d je\u015bli nie skandalu, to sprzeniewierzenia si\u0119 normom spo\u0142ecznym. Nag\u0142\u00f3wki gazet i portale internetowe wielkimi literami, na pierwszym miejscu wymieniaj\u0105 i gloryfikuj\u0105 nazwiska z\u0142odziei, morderc\u00f3w, aferzyst\u00f3w, polityk\u00f3w zak\u0142amanych i pazernych. Oto jak ewoluuje nasz j\u0119zyk. Ale zmusza go do tego brak elementarnej przyzwoito\u015bci, uczciwo\u015bci i godno\u015bci. A ja otwieram kolejne teczki z relacjami, dokumentami bohater\u00f3w prawdziwych, kt\u00f3rzy uratowanie \u017cycia wsp\u00f3\u0142towarzyszy traktowali jako oczywisto\u015b\u0107. Medal, kt\u00f3ry le\u017ca\u0142 w szufladzie mojego Ojca by\u0142 potwierdzeniem i dowodem na takie zachowania\u2026 normalne i oczywiste.<\/p>\n Ile takich \u017cyciorys\u00f3w i epizod\u00f3w, jak ten z \u017cycia mojego, naszych Ojc\u00f3w zabrali oni ze sob\u0105? I nie o opiewanie ich heroizmu oraz bohaterstwa mi tutaj idzie, lecz o ten rys charakteru, t\u0119 \u201enormalno\u015b\u0107\u201d, jak\u0105 oni mieli w sobie, nierzadko okupion\u0105 ofiar\u0105 krwi. W niewielkim stopniu odziedziczyli\u015bmy po nich t\u0119 naturaln\u0105 solidarno\u015b\u0107, odpowiedzialno\u015b\u0107. Czas pokoju sprawi\u0142, \u017ce sami, naszym synom i wnukom, tej cechy wi\u0105\u017c\u0105cej spo\u0142eczno\u015bci ju\u017c nie przekazujemy. Warunki pokoju nie \u0142\u0105cz\u0105 ludzi? Przecie\u017c to\u2026 straszne! Jeste\u015bmy obywatelami \u015bwiata czyli\u2026 niczego. A postawy \u201eteatralnie\u201d manifestacyjne, o\u015bwietlone racami na wielotysi\u0119cznych pochodach – to happeningi, okazja do uzewn\u0119trznienia emocji osieroconych, pulsuj\u0105cych bezideowo\u015bci\u0105, manifestowan\u0105 g\u0142o\u015bno i coraz cz\u0119\u015bciej – wulgarnie.<\/p>\n Dokumentujmy wi\u0119c, opisujmy i wspominajmy, szukajmy przekaz\u00f3w, bo w nich tkwi prawda o naszych przodkach, o ich ofiarno\u015bci i m\u0119stwie, odpowiedzialno\u015bci, przyja\u017ani, obowi\u0105zkowo\u015bci, braterstwie, kole\u017ce\u0144stwie. Okre\u015blenia te za chwil\u0119 znikn\u0105 z naszej mowy potocznej. Strac\u0105 znaczenie postawy okre\u015blane niedawno obywatelskimi, przyzwoitymi, respektuj\u0105cymi zasady solidarno\u015bci. A czas, jaki zdaj si\u0119 wskazywa\u0107 Zegar – mo\u017ce upomnie\u0107 si\u0119 o te utracone warto\u015bci.<\/p>\n Historia, kt\u00f3r\u0105 dzi\u015b chc\u0119 opowiedzie\u0107, zosta\u0142a niejako wywo\u0142ana przez Tadeusza Piktela, kt\u00f3ry w trzech ostatnich numerach MORZA opowiada\u0142 o swojej w\u0119dr\u00f3wce do polskiej marynarki wojennej. Cykl pod tytu\u0142em \u201eTch\u00f3rzem nie wracaj\u201d – mam nadziej\u0119 – uzupe\u0142ni\u0119 jeszcze kiedy\u015b o kilka szczeg\u00f3\u0142\u00f3w i epizod\u00f3w, ukazuj\u0105cych niezwyk\u0142\u0105, wr\u0119cz nieprawdopodobn\u0105 pl\u0105tanin\u0119 los\u00f3w ojca i syna. Pan Tadeusz Piktel powiedzia\u0142 mi, \u017ce spotka\u0142 w swoim \u017cyciu wielu wspania\u0142ych, wielkich, odwa\u017cnych ludzi, kt\u00f3rzy swoim bezgranicznym oddaniem sprawie Wolno\u015bci budowali w \u00f3wczesnej m\u0142odzie\u017cy motywacje i morale.<\/p>\n \u201eNa \u201aDragonie\u2019 szefem artylerii by\u0142 starszy bosman Kazimierz Bay, jeden z najwspanialszych marynarzy. Szczecinianin. I nie wiem, jak bym \u015blini\u0142 kartki ksi\u0105\u017cek opisuj\u0105cych zdarzenia z tamtego okresu, to nie znajd\u0119 tam nazwiska tego wspania\u0142ego marynarza. I niech mi b\u0119dzie wolno odda\u0107 mu ca\u0142y szacunek, na kt\u00f3ry zas\u0142uguje jako wspania\u0142y szef artylerii pierwszego kr\u0105\u017cownika w naszej historii\u201d <\/em>(Morze, 2\/2025).<\/p>\n <\/div>\n Rok 1984. Pisz\u0119 do zarz\u0105du Zwi\u0105zku Bojownik\u00f3w o Wolno\u015b\u0107 i Demokracj\u0119 przy Polskiej \u017begludze Morskiej w Szczecinie. Prosz\u0119 o wskazanie pracownik\u00f3w armatora z do\u015bwiadczeniami wojennymi. Otrzymuj\u0119 wykaz imponuj\u0105cy. Sami dzia\u0142acze partyjni. Karta wojennomorska – mniej ni\u017c kr\u00f3tka. Kilka dni p\u00f3\u017aniej odbieram telefon.<\/p>\n – Interesuj\u0105 pana prawdziwi marynarze? <\/em><\/p>\n – Owszem, a z kim mam przyjemno\u015b\u0107?<\/p>\n Nast\u0119pnego dnia, w kawiarni \u201edla niepal\u0105cych\u201d rozmawiam z m\u0119\u017cczyzn\u0105 o manierach i wygl\u0105dzie oficera. Odpowiedzi kr\u00f3tkie, pytania nadzwyczaj konkretne. Na stoliku – gruba koperta.<\/p>\n – Mo\u017ce pana zainteresuje? Tylko prosz\u0119 o pe\u0142n\u0105 dyskrecj\u0119. Nie w odniesieniu do tematu, ale informatora.<\/p>\n W teczce pe\u0142na dokumentacja \u015bledztwa w sprawie katastrofy w Gibraltarze. Nie kryj\u0119 zdziwienia, a zarazem – jednak – pow\u0105tpiewania, czy materia\u0142y s\u0105 autentyczne?<\/p>\n – Przywioz\u0142em z Londynu. Wszystkie dokumenty przet\u0142umaczy\u0142em pod nadzorem prawnik\u00f3w. Kopi\u0119 zawioz\u0142em do ministerstwa. Nikogo ta sprawa tam nie zainteresowa\u0142a. Mo\u017ce pan\u2026?<\/p>\n Dokumenty by\u0142y prawdziwe. W oparciu o nie napisa\u0142em s\u0142uchowisko, kt\u00f3re zrealizowali\u015bmy dla Teatru Polskiego Radia. I ukaza\u0142o si\u0119 ono na antenie (!), ale jako audycja Studia Eksperymentalnego Polskiego Radia. Pan Eugeniusz Rudnik \u201elegendowa\u0142\u201d przynajmniej dwa takie przedsi\u0119wzi\u0119cia mojego autorstwa jako audycje prezentuj\u0105ce \u201e\u0142\u0105czenie s\u0142owa z ciekawymi efektami d\u017awi\u0119kowymi (silniki samolot\u00f3w, efekty morskie, echa, pog\u0142osy\u2026\u201d. Paranoja! Ale skuteczny spos\u00f3b na omini\u0119cie najwi\u0119kszej przeszkody, na szcz\u0119\u015bcie ju\u017c gasn\u0105cej si\u0142y \u00f3wczesnej cenzury, Urz\u0119du Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk.<\/p>\n Na kopercie z dokumentacj\u0105 gibraltarsk\u0105 m\u00f3j rozm\u00f3wca po\u0142o\u017cy\u0142 kartk\u0119, tak\u0105 zwyk\u0142\u0105, z zeszytu w kratk\u0119, z wypisanymi na maszynie nazwiskami i numerami telefon\u00f3w kilkunastu os\u00f3b.<\/p>\n – To my, lista pa\u0144skich bohater\u00f3w. Nieliczni nale\u017c\u0105 do ZBOWiD. Po powrocie do kraju, za wojenne zas\u0142ugi podzi\u0119kowano nam \u201ezakazem p\u0142ywania\u201d.<\/p>\n – A pan, zdaje si\u0119, chcia\u0142 swoim s\u0142uchaczom opowiedzie\u0107 co\u015b wa\u017cnego na temat udzia\u0142u Polak\u00f3w w wojnie na morzu? Prosz\u0119. Wszyscy zgodzili si\u0119 na rozmow\u0119. Oni czekaj\u0105 na pana.<\/p>\n Spojrza\u0142em na list\u0119 nazwisk. Pod numerem pierwszym – Kazimierz Bay.<\/strong><\/p>\n Zatelefonowa\u0142em. Przedstawi\u0142em si\u0119.<\/p>\n – Czekam na pana. Jutro po dwunastej?<\/p>\n – Ale\u2026<\/p>\n Nie zd\u0105\u017cy\u0142em nic wi\u0119cej powiedzie\u0107, ni\u017c tylko potwierdzi\u0107: tak, b\u0119d\u0119 w samo po\u0142udnie.<\/p>\n Spotkali\u015bmy si\u0119 trzy, mo\u017ce cztery razy.<\/p>\n W pokoju o surowym wystroju, zacienionym, na parterze willi jak z filmu o XIX wiecznej Anglii, przy ulicy Marii Konopnickiej, na szczeci\u0144skim Pogodnie. Zawsze siada\u0142em ty\u0142em do okna.<\/p>\n Pami\u0119tam sylwetk\u0119 i wyraz twarzy gospodarza. Siedzia\u0142 mocno odchylony, z nog\u0105 za\u0142o\u017con\u0105 na nog\u0119, z fajk\u0105, tu\u017c obok nieodst\u0119puj\u0105cy go jamnik. Obaj patrzyli na mnie z pewnym dystansem. Mo\u017ce nawet, tak to wtedy odbiera\u0142em, ze zniecierpliwieniem, \u017ce pojawi\u0142em si\u0119 tak p\u00f3\u017ano, tyle lat od tamtych wydarze\u0144, kt\u00f3re pan Kazimierz Bay odtwarza\u0142 przez setki minionych ju\u017c zmierzch\u00f3w, \u015bwit\u00f3w i nocy. Swoim bliskim opowiada\u0142 oszcz\u0119dnie. Jak przyzna\u0142, pr\u00f3bowa\u0142 pisa\u0107, ale skwitowa\u0142: po co? My\u015bl\u0119, \u017ce pow\u00f3d by\u0142 inny. Je\u015bli nie mo\u017cna wszystkiego opisa\u0107, to lepiej nie pisa\u0107 w og\u00f3le. A je\u015bli si\u0119 ju\u017c napisze, to trzeba b\u0119dzie to czyta\u0107. A wi\u0119c – prze\u017cywa\u0107\u2026<\/p>\n Przez chwile siedzieli\u015bmy w milczeniu. W\u0142\u0105czy\u0142em reporterski magnetofon, wpi\u0105\u0142em kabel mikrofonu. Pan Kazimierz Bay nabija\u0142 fajk\u0119, ale – czu\u0142em – k\u0105tem oka rejestrowa\u0142 ka\u017cdy m\u00f3j ruch. Gdy by\u0142em gotowy do zadawania pyta\u0144, us\u0142ysza\u0142em d\u017awi\u0119k zapa\u0142ki pocieranej o drask\u0119, po chwili – dwa, trzy pykni\u0119cia. Dym tytoniu wype\u0142ni\u0142 pok\u00f3j.<\/p>\n – I c\u00f3\u017c ja mog\u0119 panu powiedzie\u0107\u2026 – zaskoczy\u0142 mnie tymi s\u0142owami. – W ka\u017cdym razie – weso\u0142o by\u0142o\u2026<\/p>\n Pytania nie zd\u0105\u017cy\u0142em zada\u0107\u2026 Ta\u015bma rejestrowa\u0142a ka\u017cde s\u0142owo, szmer, oddech. A emocje?\u00a0Weso\u0142o by\u0142o? Kiedy, gdzie? Na wojnie?<\/p>\n Mam t\u0119 ta\u015bm\u0119. Ods\u0142uchuj\u0119 nagranie\u2026 I zastanawiam si\u0119, jak opowiedzie\u0107, co z tej historii dzisiejszemu Czytelnikowi przekaza\u0107, jak uj\u0105\u0107 w s\u0142owa moje \u00f3wczesne i dzisiejsze odczucia?<\/p>\n Noc. Morze P\u00f3\u0142nocne, Atlantyk, okr\u0119t opada, by wspi\u0105\u0107 si\u0119 na grzbiet kolejnej fali\u2026 Dzi\u015b, chwali\u0107 Pana Boga – sztorm. Jaka pogoda b\u0119dzie jutro? Dobra dla U-boot\u00f3w czy sprzyjaj\u0105ca nam, konwojuj\u0105cym kilkudziesi\u0105t statk\u00f3w pe\u0142nych wojska, materia\u0142\u00f3w wojennych, zaopatrzenia\u2026?<\/p>\n Notuj\u0119, skre\u015blam. W pude\u0142ku z ta\u015bm\u0105 – znalaz\u0142em moje stare notatki.<\/p>\n O! Pan Kazimierz Bay lubi\u0142 \u201eMoonlight serenade\u201d Glenna Millera. Doskonale pamietam t\u0119 melodi\u0119, s\u0142ysz\u0119 j\u0105 doskonale\u2026 Jest t\u0142em na roz\u015bwietlonym, bezchmurnym niebie nad bezkresem oceanu.<\/p>\n \u201ePtak na niebie, cz\u0142owiek na morzu. Mewa, szcz\u0119\u015bliwa, \u017ce nad sob\u0105 ma ogrom przestworzy, kt\u00f3re skrzyd\u0142ami mo\u017ce przecina\u0107, do utraty tchu. W\u00a0<\/em>dole <\/em>ma morze. Gdy tchu jej zabraknie, na najbardziej nawet wzburzonym oceanie – zdo\u0142a usi\u0105\u015b\u0107. Pozwoli\u0107 \u017cywio\u0142owi, by jak niebo – obj\u0105\u0142 j\u0105, bez reszty wch\u0142on\u0105\u0142, ale na chwil\u0119 jedynie. A cz\u0142owiek na morzu? Nieba nie si\u0119gnie, na wodzie nie wytchnie. Pod stopami metal nie do przebicia, chyba, \u017ce zdradzieckim strza\u0142em, z g\u0142\u0119biny. <\/em><\/p>\n A mimo to cz\u0142owiek nie zawaha si\u0119 ani na moment, nie cofnie, nie zracjonalizuje swoich szans, bo po co? Wiadomo, nie ma \u017cadnych. Liczy\u0107 mo\u017ce jedynie na siebie i na \u0142ask\u0119. W przyt\u0142aczaj\u0105cej wi\u0119kszo\u015bci przypadk<\/em>\u00f3w otrzymywa\u0142 j\u0105. Wraca\u0142 na l\u0105d, szed\u0142 po\u015br<\/em>\u00f3d wysokich traw, faluj\u0105cych zb\u00f3\u017c, zawsze w stron\u0119 brzegu, gdzie sta\u0142 jego okr\u0119t. <\/em><\/p>\n Mewa cz\u0142owiekowi, czy on jej losu zazdro\u015bci? <\/em><\/p>\n Za ruf\u0105 \u015bwiat\u0142<\/em>a Plymouth albo Scapa Flow, a przed dziobem swinguj\u0105ca \u015b<\/em>mier\u0107, na rozta\u0144czonej powierzchni oceanu oczekuj\u0105ca na partner<\/em>\u00f3<\/em>w, na fordanser<\/em>\u00f3w z lucky strike\u2019m w opu<\/em>chni\u0119tych od szybkiej mi\u0142o\u015bci wargach, mokrych rumem lub whisky, wyczulonych jak ostrze no\u017ca, stworzone do ci\u0119<\/em>cia.\u201d<\/em><\/p><\/blockquote>\n \u00a0<\/em>Glenn Miller nagra\u0142 \u201eMoonlight serenade\u201d w kwietniu 1939 roku. Kr\u00f3lowa\u0142a na listach przyboj\u00f3w przez 15 miesi\u0119cy. Zn\u00f3w s\u0142ucham tej melodii z dwoma synami pana Kazimierza Baja: Micha\u0142em i Bohdanem oraz z jego wnucz\u0119tami: Ann\u0105 i Aleksandrem. Siedzimy w nowej cz\u0119\u015bci domu, w pracowni pe\u0142nej architektonicznych wizji \u015bwiata nadchodz\u0105cego. Obaj panowie s\u0105 architektami. Jest rok 2020, czerwiec.<\/p>\n – Sk\u0105d ojciec pan\u00f3w si\u0119 wywodzi? Sk\u0105d pochodzi pa\u0144stwa rodzina?<\/p>\n – Jak to si\u0119 m\u00f3wi – zza Buga. Hnizdycz\u00f3w ko\u0142o Stryja, pod Lwowem. A tak naprawd\u0119 to z lasu. M\u00f3j dziadek, a jego ojciec by\u0142 le\u015bniczym. Ca\u0142a du\u017ca rodzina \u017cy\u0142a na le\u015bnicz\u00f3<\/p>\n – Lata?<\/p>\n – Urodzi\u0142 si\u0119 w 1907 roku. Nasza matka by\u0142a jego drug\u0105 \u017con\u0105. Z pierwsz\u0105 mia\u0142 syna, o wiele lat od nas starszego. I po wojnie o\u017ceni\u0142 si\u0119 z nasz\u0105 Mam\u0105. Mia\u0142 48 lat kiedy ja przyszed\u0142em na \u015bwiat. M\u00f3j brat – dziewi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej. Przed pierwsz\u0105 wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 ca\u0142\u0105 rodzin\u0119 przeniesiono do Styrii, w Austrii. Pamietam Jego opowie\u015bci, jak pi\u0119kna jest Styria. W domu by\u0142o ich siedmioro. Ojciec by\u0142 drugim najm\u0142odszym. Chcia\u0142 p\u0142ywa\u0107. Morze go urzek\u0142o. S\u0142u\u017cy\u0142 w Flocie Pi\u0144skiej. Po 17 wrze\u015bnia zosta\u0142 internowany. W og\u00f3le nie mo\u017cna by\u0142o z nim rozmawia\u0107 na ten temat. Jedyna osoba, kt\u00f3ra potrafi\u0142a co\u015b z niego wyci\u0105gn\u0105\u0107, to moja \u017cona. Ale ka\u017cda taka rozmowa z Ojcem ko\u0144czy\u0142a si\u0119 jego p\u0142aczem. Te prze\u017cycia na Syberii nigdy nie os\u0142ab\u0142y. M\u00f3wi\u0142, jak przewo\u017cono ich w bydl\u0119cych eszelonach, jak walczyli o ka\u017cdy k\u0119s jedzenia. Kiedy\u015b zobaczyli jakie\u015b ko\u015bci na drodze. Wyskakiwali, bili si\u0119 o nie, to by\u0142a wielka tragedia, \u017cywa we wspomnieniach Ojca. On po prostu p\u0142aka\u0142. No i uk\u0142ad Sikorski-Majski\u2026 Ta droga przez piek\u0142o, jak\u0105 pokona\u0142 wraz z innymi, wyzwala\u0142a w nim wielkie wzburzenie. A by\u0142 cz\u0142owiekiem rzadko uzewn\u0119trzniaj\u0105cym uczucia. Pouk\u0142adany, rzeczowy, bardzo racjonalny. Otar\u0142 si\u0119 o Katy\u0144, Starobielsk, miejsca syberyjskiej ka\u017ani. W ko\u0144cu wyl\u0105dowa\u0142 w Anglii. Na Garlandzie bra\u0142 udzia\u0142 w konwojach murma\u0144skich, tych g\u0142o\u015bnych. By\u0142 w desancie, w operacji Overlord, czyli 26 czerwca, w l\u0105dowaniu aliant\u00f3w w Europie. Zosta\u0142 ranny, ale niegro\u017anie. Po wojnie podj\u0105\u0142 decyzj\u0119 o powrocie do Polski. W Krakowie mia\u0142 \u017con\u0119 Tamar\u0119, no i syna Witka. Wyl\u0105dowa\u0142 w ko\u0144cu w Szczecinie. Dosta\u0142 mo\u017cliwo\u015b\u0107 pracy jako kapitan stateczku Bia\u0142ej Floty. Trafi\u0142 do ekipy pilot\u00f3w. I tam przepracowa\u0142 30 lat. Razem z innymi kolegami frontowymi. By\u0142 tam Tadek Talbuch, wspania\u0142y cz\u0142owiek, P\u0119ski, niejaki Trojanowski. Ten by\u0142 ich szefem. Trzymali si\u0119 razem. W \u017cyciu prywatnym to by\u0142 kapitalny, towarzyski cz\u0142owiek. Moje dzieci\u0144stwo jest pe\u0142ne licznego towarzystwa, wspania\u0142ych ludzi, przyj\u0119\u0107, uroczysto\u015bci rodzinnych. Ojciec mia\u0142 wielu, bardzo wielu znajomych. Wsp\u00f3lne wyjazdy, urlopy. Poza tym – bryd\u017cy\u015bci. By\u0142 pilotem w porcie szczeci\u0144skim i bardzo cierpia\u0142, \u017ce nie pozwolono mu p\u0142ywa\u0107 w marynarce handlowej. Tylko po wodach \u015br\u00f3dl\u0105dowych. No i m\u00f3g\u0142 \u201ezbiera\u0107\u201d statki z redy. Matka nasza by\u0142a partyzantk\u0105 AK i tam naprawd\u0119 by\u0142a kim\u015b! My z bratem mamy honorowe legitymacje AK. Ze wzgl\u0119du na pami\u0119\u0107 i zas\u0142ugi naszej Matki. Tak uhonorowano jej bohaterstwo. Ojciec i Matka to by\u0142a nadzwyczajna para. Wszyscy ich podziwiali. Para przeszcz\u0119\u015bliwa. Niestety, dwa i p\u00f3\u0142 miesi\u0105ca po urodzeniu Bohdana, nasza Mama umar\u0142a. To by\u0142 rok sze\u015b\u0107dziesi\u0105ty czwarty. Nasz \u015bwiat si\u0119 zawali\u0142. Ojciec – zgas\u0142. Zosta\u0142 z nami sam. Znajomi znale\u017ali mu \u017con\u0119. To znana \u015bpiewaczka operetkowa. Ona te\u017c wkr\u00f3tce odesz\u0142a. Mia\u0142em wtedy osiemna\u015bcie lat. Wspania\u0142a kobieta. Zn\u00f3w byli\u015bmy sami, we tr\u00f3jk\u0119 – Micha\u0142 Bay urwa\u0142, patrzy\u0142 jak jego Ojciec, przed siebie, a widzia\u0142 przesz\u0142o\u015b\u0107.<\/p>\n – Uczy\u0142 was \u017cycia?<\/p>\n – Trzeba si\u0119 uczy\u0107, bo wiedza pozwala opanowa\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107. Ja by\u0142em maminsynkiem. Wr\u0119cz jedynakiem, rozpieszczanym, kochanym. Bohdan mia\u0142 zupe\u0142nie inne dzieci\u0144stwo, bo ju\u017c bez Mamy. Ojciec uczy\u0142 solidno\u015bci, rzetelno\u015bci, dotrzymywania s\u0142owa. Pewnie by\u0142by szcz\u0119\u015bliwy, gdybym poszed\u0142 na morze.<\/p>\n – A ja chcia\u0142em p\u00f3j\u015b\u0107 do szko\u0142y morskiej – m\u00f3wi Bohdan Bay. – Ojciec odradzi\u0142 mi ten kierunek. Upiera\u0142em si\u0119, \u017ce po podstaw\u00f3wce p\u00f3jd\u0119 do Liceum Morskiego. Wi\u0119c wymy\u015bli\u0142, \u017ce jestem daltonist\u0105 i dlatego nie mog\u0119 zosta\u0107 marynarzem.<\/p>\n – Ojciec by\u0142 daltonist\u0105 – wtr\u0105ca Micha\u0142 Bay.<\/p>\n – W\u0142a\u015bnie! Podoba\u0142y mi si\u0119 jego opowiadania o tej wolno\u015bci na morzu\u2026 – m\u00f3wi Bohdan Bay. – Opowiada\u0142 jak w Plymouth siedzieli z kumplem w knajpie i og\u0142oszono nalot. Wszyscy uciekali do schronu, \u0142\u0105cznie z barmanem, a oni nie chcieli, wi\u0119c ten barman prosi\u0142 ich, \u017ceby zaopiekowali si\u0119 barem. Ojciec z koleg\u0105 dalej imprezowali.<\/p>\n – Ka\u017cdy ojciec jest gierojem dla syna\u2026 – prowokuj\u0119.<\/p>\n – Ja jestem dumny z tego, \u017ce mia\u0142em takiego ojca i \u017ce fajnie mnie wychowa\u0142, taki by\u0142 cierpliwy. Pami\u0119tam jak pierwszy raz zobaczy\u0142, \u017ce pal\u0119 papierosy. Mia\u0142em chyba 17 lat. I pami\u0119tam rano, jak szed\u0142em do szko\u0142y, zawsze by\u0142o przygotowane \u015bniadanie, a obok le\u017ca\u0142a paczka papieros\u00f3 M\u00f3wi, jak palisz to masz. Nie musisz si\u0119 ukrywa\u0107.<\/p>\n – Tak by\u0142 \u015aniadania zawsze nam robi\u0142. Szed\u0142 rano do sklepu, kupowa\u0142 bu\u0142ki, a sobie gazet\u0119. W kiosku mieli\u015bmy teczk\u0119, w kt\u00f3rej zawsze czeka\u0142a na niego prasa. Potem by\u0142o \u015bniadanie, wyprawienie nas do szko\u0142y i wraca\u0142 do \u0142\u00f3\u017cka. Tam do dwunastej sobie czyta\u0142 pras\u0119, przysypia\u0142. Pami\u0119tam, jak pali\u0142 fajk\u0119, jak si\u0119 dym roznosi\u0142 po ca\u0142ym domu…<\/p>\n – Pali\u0142 fajk\u0119 i – ja to widz\u0119 – ojciec, to by\u0142 taki troch\u0119 pomnik. W swoim pokoju codziennie uk\u0142ada\u0142 pasjanse.<\/p>\n – Pami\u0119tam te\u017c, \u017ce d\u0142ugo wpatrywa\u0142 si\u0119 w atlas i ogl\u0105da\u0142 miejsca na \u015bwiecie, gdzie by\u0142, kt\u00f3r\u0119dy \u017ceglowa\u0142.<\/p>\n – Bardzo du\u017co czyta\u0142.<\/p>\n – Mn\u00f3stwo ksi\u0105\u017cek. Jak si\u0119 pojawi\u0142a ta s\u0142ynna trzynastotomowa encyklopedia, to czyta\u0142 ka\u017cdy tom, jak leci.<\/p>\n – Ojciec nie siedzia\u0142 nam na g\u0142owie. My\u015bmy sami podejmowali decyzj\u0119, jak kierowa\u0107 swoim \u017cyciem. On tylko dba\u0142, aby\u015bmy si\u0119 uczyli i byli punktualni. Nie tolerowa\u0142 nies\u0142owno\u015bci. Co prawda moi koledzy si\u0119 go bali. Bo zawsze by\u0142 taki pochmurny, ale ci, kt\u00f3rzy go poznali, to od razu darzyli go szacunkiem.<\/p>\n – Pozwala\u0142 \u017cy\u0107. Hm\u2026 Jakkolwiek to zabrzmi, ale nie rozumiem, nie wiem, nie potrafi\u0119 wyt\u0142umaczy\u0107, dlaczego, kt\u00f3rego\u015b dnia, jad\u0105c w jakiej\u015b sprawie, niespodziewanie i nagle skr\u0119ci\u0142em w t\u0119 uliczk\u0119? Nie planowa\u0142em powrotu do historii pana Kazimierza Baya. By\u0142 to rozdzia\u0142 zamkni\u0119ty. Tak my\u015bla\u0142em\u2026Wi\u0119c? Zosta\u0142em\u2026 pos\u0142a\u0144cem z przesz\u0142o\u015bci? W pewnym sensie tak. G\u0142\u0119boko w to wierz\u0119. Master Chief Gunnery Officer, Kazimierz Bay. Nagranie z roku 1984.<\/p>\nCi, z konwoj\u00f3w…<\/strong><\/h2>\n
Za to \u0142otrostwo do dzi\u015b nikt nie odpowiedzia\u0142. Za powojenny los tysi\u0119cy Odyseuszy, kt\u00f3rzy ju\u017c nigdy nie wyp\u0142yn\u0119li w kolejn\u0105 podr\u00f3\u017c-powr\u00f3t do Itaki. <\/strong><\/h2>\n
Wojna<\/h2>\n
![\"\"](\"https:\/\/koszur.net\/wp-content\/uploads\/2025\/11\/Michal-Bay-i-Bohdan-Bay-sluchaja-opowiesci-Ojca-zarjstrowanej-w-1984-roku.jpg\")
<\/a><\/p>\n
\n– Nie pozna\u0142am Dziadka – m\u00f3wi wnuczka Anna. – Na zdj\u0119ciach wygl\u0105da tak powa\u017cnie. Ale mama opowiada, \u017ce Dziadek by\u0142 d\u017centelmenem, \u017ce wszystkie panie by\u0142y zachwycone, jak on si\u0119 do nich odnosi\u0142. Zawsze by\u0142 szarmancki.
\n– Ja mam podobne wyobra\u017cenie – dodaje Aleksander – Surowy, ale w ka\u017cdym calu d\u017centelmen.
\n– Jedno jest pewne, to dzi\u0119ki Ojcu my si\u0119 z bratem tak trzymamy. Kiedy nasz Ojciec umiera\u0142, ja by\u0142em w Kazimierzu na praktyce z rysunku. I pami\u0119tam, co mi m\u00f3j brat powiedzia\u0142, jak przyjecha\u0142o pogotowie. I Ojciec ju\u017c wiedzia\u0142, \u017ce to s\u0105 jego ostatnie… chwile. Powiedzia\u0142 do mojego brata \u201epami\u0119taj, trzymajcie si\u0119 razem\u201d. I tak trzymamy si\u0119.
\n– Ale dla mnie, od dzieci\u0144stwa to by\u0142o bardzo naturalne: du\u017ca rodzina. I tak \u017cyjemy. Mamy mn\u00f3stwo znajomych. A u nich – bywa – brat przestaje rozmawia\u0107 z siostr\u0105. Oni o nas m\u00f3wi\u0105, \u017ce jeste\u015bmy jakim\u015b ewenementem. A to wszystko przez zasady, jakie Ojciec w nas wpoi\u0142. Ze dwa razy w \u017cyciu dosta\u0142em lanie. Raz, bo nie ust\u0105pi\u0142em miejsca w staruszce w tramwaju, jak by\u0142em dzieckiem. Przyszli\u015bmy do domu, Ojciec wzi\u0105\u0142 pas i wla\u0142 mi. Mia\u0142 zasady. I wie pan, Bohdan mo\u017ce go pami\u0119ta\u0107 zupe\u0142nie inaczej, bo wtedy to on ju\u017c naprawd\u0119 by\u0142 stary i ju\u017c min\u0119\u0142o to, co by\u0142o najpi\u0119kniejsze w Jego \u017cyciu: najpierw ta wojna, ta m\u0142odo\u015b\u0107, potem to wspania\u0142e \u017cycie rodzinne, kt\u00f3re \u0142agodzi\u0142o to, co Ojcu zafundowa\u0142a komuna.
\n– A gdyby Ojciec s\u0142ysza\u0142 co teraz m\u00f3wicie, zna\u0142 koleje waszego \u017cycia?
\n– By\u0142by z nas dumny. Jakbym mial jednym s\u0142owem okre\u015bli\u0107 Ojca, to powiedzia\u0142bym: m\u0105dry cz\u0142owiek. Po prostu m\u0105dry, \u017cyciowy cz\u0142owiek.<\/p>\n
\nPodobnych rozm\u00f3w z marynarzami z okr\u0119t\u00f3w wojennych II wojny \u015bwiatowej przeprowadzi\u0142em wiele. Niekt\u00f3re zachowa\u0142y si\u0119 w moim archiwum. Czy nie bez przyczyny dzi\u015b do nich wracam? Na czyje \u017cyczenie? Ich? Akceptuj\u0119 t\u0119 odpowied\u017a. Zatem to dlatego, w 2020 roku wjecha\u0142em w t\u0119 uliczk\u0119\u2026 Auto wolno toczy\u0142o si\u0119 wzd\u0142u\u017c pi\u0119knej willi, zwolni\u0142em na wysoko\u015bci okna tamtego pokoju. Czeka\u0142o na mnie ponad 35 lat. Na t\u0119 ta\u015bm\u0119, na kt\u00f3rej w 1984 roku nagra\u0142em rozmow\u0119 z panem Kazimierzem Bayem. Wy\u0142\u0105czy\u0142em silnik. Uchyli\u0142em szyb\u0119. Jestem pewny, \u017ce ten ptak, kt\u00f3ry nagle usiad\u0142 na furtce, spojrza\u0142 na mnie nieprzypadkowo i pofrun\u0105\u0142 w stron\u0119 okna tamtego pokoju. A z nim g\u0142os utrwalony na ta\u015bmie – wr\u00f3ci\u0142 do domu. Raz jeszcze opowie o swojej m\u0142odo\u015bci, o latach wojny na morzu. Synowie us\u0142ysz\u0105 Ojca po 35 latach od jego odej\u015bcia. Dla wnuk\u00f3w b\u0119dzie to do\u015bwiadczenie jeszcze bardziej niezwyk\u0142e. Us\u0142ysz\u0105 Dziadka pierwszy raz w swoim \u017cyciu.<\/p>\nNiech zatem m\u00f3wi\u2026<\/h2>\n